کتاب ایران واج

کتاب ایران واج [بخوانید اَیرانَ وَاِجَ] نوشته علی اکبر دربندی که نشر سنجاق آن را به‌صورت الکترونیکی منتشر کرده، به‌دنبال ارائه‌ی تصویری فشرده اما پیوسته از تاریخ ایران، از نخستین نشانه‌های حضور انسان در فلات ایران تا پایان دوره‌ی ساسانی بوده است. ساختار این کتاب بیش از آنکه آکادمیک و پرارجاع باشد، شبیه به مروری منظم و طبقه‌بندی‌شده درمورد مهم‌ترین دوره‌ها، اقوام و سلسله‌های ایرانی است. نویسنده از پیشینه‌ی سکونت انسان در ایران و غارها و محوطه‌های باستانی و نیز از تمدن ایلام، ورود آریایی‌ها، شکل‌گیری باورهای دینی و اجتماعی آنان، سلسله‌های اساطیری، مادها، هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان و ساسانیان سخن گفته است. اثر حاضر برای کسانی که می‌خواهند در یک مسیر خطی، از پیش از تاریخ تا پایان ایران باستان را یک‌جا مرور کنند، نقشه‌ای مناسب فراهم کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ایران واج

کتاب ایران واج [بخوانید اَیرانَ وَاِجَ] به قلم علی اکبر دربندی، یک مرور فشرده و پیوسته و در باب سیر شکل‌گیری سرزمین و هویت تاریخی ایران است. هدف نویسنده آشنایی ابتدایی مخاطب با موضوع است و نه ارائه‌ی تحلیل‌های مفصل. کتاب حاضر از توضیح درمورد پیشینه‌ی سکونت انسان در ایران آغاز می‌شود؛ از غار قلعه‌کرد قزوین و دندان‌های نئاندرتال تا شهر سوخته، تپه‌ی سیلک، غارهای هفتگانه‌ی خرم‌آباد و سنگ‌نگاره‌های تیمره. نویسنده نشان می‌دهد که فلات ایران یکی از کهن‌ترین زیستگاه‌های انسان بوده است. سپس تمدن ایلام با مرکزیت شوش و چغازنبیل معرفی شده، طول عمر ۲۶۰۰ساله‌ی آن، خط ایلامی، آثار هنری و نقش ایلامیان در شکل‌گیری نخستین دولت‌های سازمان‌یافته در ایران نیز توضیح داده شده است.

نویسنده به‌سراغ ورود آریایی‌ها، معنای واژه‌ی اَیرانَ وَاِجَ، ریشه‌ی نام ایران، تقسیم‌بندی اقوام هندواروپایی، باور به خیر و شر، ارواح خوب و بد، عناصر چهارگانه و قانون اَرته می‌رود و به پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک و احترام به طبیعت در فرهنگ ایرانی می‌رسد. در بخش میانی کتاب ایران واج، روایت از سطح باورها و اسطوره‌ها به‌سمت ساختارهای اجتماعی و سیاسی حرکت می‌کند. نویسنده درمورد جایگاه زن در خانواده‌ی آریایی، سه طبقه‌ی روحانیون، جنگاوران و برزگران، شکل حکومت ملوک‌الطوایفی، اصطلاحاتی مانند ویس، گئو و ده‌یو و سپس سلسله‌های اساطیری پیشدادیان و کیانیان با پادشاهانی چون کیومرث، هوشنگ، تهمورث، جمشید، ضحاک، فریدون و... سخن گفته است. علی اکبر دربندی هم روایت شاهنامه‌ای را بازگو کرده و هم گاه پیوندهایی با دیدگاه پژوهشگرانی مانند حسن پیرنیا و اردشیر خدادادیان برقرار کرده است.

کتاب ایران واج پس از دوره‌ی اساطیری به شرح شروع تاریخ مستند ایران می‌رسد و از مادها و چهار پادشاه اصلی‌شان (دیاکو، فرورتیش، هووخشتره و ایشتوویگو)، هخامنشیان (از کوروش بزرگ تا داریوش سوم)، ساتراپی‌ها، زبان فارسی باستان و آرامی، دین دربار، منشور کوروش، تخت‌جمشید و ساختار بوروکراتیک سخن می‌گوید. در ادامه، سلوکیان و فضای هلنیستی و سپس اشکانیان با تأکید بر ساختار نیمه‌فدرال، زبان پارتی و نبرد حران و در پایان ساسانیان از اردشیر بابکان تا شاپور یکم و شاپور دوم معرفی شده‌اند. علی اکبر دربندی نویسنده کوشیده است ضمن حفظ لحن گزارشی، گاهی با مثال‌های محلی مانند روایت غار کیخسرو در شازند، پیوندی عاطفی میان تاریخ و جغرافیای امروز برقرار کند.

خلاصه کتاب ایران واج

چه کسانی در این سرزمین می‌زیستند؟ چگونه حکومت می‌کردند و چه ردپایی از خود به‌جا گذاشته‌اند؟ این کتاب با پیشاتاریخ آغاز می‌شود و از قدمت حضور انسان در ایران تا حدود ۴۵۵ هزار سال (و احتمالاً ۶۰۰ هزار سال) در غار قلعه‌کرد، دندان‌های نئاندرتال، شهر سوخته به‌عنوان دولت‌شهری پیشرفته و پنج‌هزار ساله، تپه‌ی سیلک با قدمت ۷۵۰۰ تا ۸۰۰۰ سال، غارهای هفتگانه‌ی خرم‌آباد و سنگ‌نگاره‌های ۴۰ هزار ساله‌ی تیمره می‌گوید. این بخش نشان می‌دهد که ایران نه‌فقط گذرگاه، بلکه محل سکونت طولانی‌مدت انسان بوده و همین تداوم، زمینه‌ی تمدن‌های بعدی را فراهم کرده است.

تمدن ایلام با مرکزیت شوش و چغازنبیل، خط مستقل، هنر و دین خاص خود و نقش آن در انتقال میراث معماری و واژگانی به دوره‌های بعدی معرفی شده‌اند. کتاب به ورود آریایی‌ها و معنای اَیرانَ وَاِجَ می‌پردازد، ریشه‌ی نام ایران را در واژه‌ی اَیریا (نجیب/ آزاده) جست‌وجو می‌کند و تقسیم‌بندی اقوام هندواروپایی را براساس دیدگاه حسن پیرنیا و نقد اردشیر خدادادیان می‌آورد. باور به ارواح خوب و بد، پیوند جشن‌ها با چرخه‌ی طبیعت، تقدس آب و خاک و آتش و باد، قانون اَرته و زایش سه‌گانه‌ی پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک و نیز احترام به طبیعت و شیوه‌ی برخورد با جسد (دخمه‌ها) در این بخش توضیح داده شده است.

نویسنده سپس به‌سوی شکل‌گیری خانواده، جایگاه زن، مالکیت، سه طبقه‌ی اجتماعی و ساختار ملوک‌الطوایفی حرکت و سلسله‌های اساطیری پیشدادیان و کیانیان را به‌عنوان بازتاب همین ذهنیت جمعی روایت می‌کند. از اینجا به بعد، کتاب وارد تاریخ مستند می‌شود: مادها به‌عنوان نخستین دولت ایرانی با چهار پادشاه اصلی، ساخت هگمتانه و اتحاد با بابل و سقوط آشور. نویسنده سپس از هخامنشیان با کوروش، کمبوجیه، داریوش بزرگ، خشایارشا و جانشینانشان همراه با توضیح درباره‌ی ساتراپی‌ها، راه شاهی، زبان فارسی باستان و آرامی، منشور کوروش، کتیبه‌ی بیستون، نقش رستم و تخت‌جمشید سخن گفته است.

اثر حاضر پس از سقوط هخامنشیان به‌دست اسکندر مقدونی، دوره‌ی سلوکیان را با تأکید بر زبان یونانی کوینه، شهرسازی هلنیستی و تدریجی تضعیف این دودمان مرور می‌کند و بعد به اشکانیان می‌رسد و از ساختار نیمه‌فدرال، زبان و خط پارتی، تنوع دینی، نبرد حران و تقابل طولانی با روم می‌گوید. در پایان، ساسانیان به‌عنوان اوج و فرجام ایران باستان معرفی می‌شوند؛ از اردشیر بابکان و نبرد هرمزدگان تا شاپور یکم و اسارت والریان، نقش تیسفون، رسمی‌شدن مزدیسنا، زبان پارسی میانه و در نهایت زمینه‌های ضعف ناشی از جنگ‌های طولانی و بحران‌های داخلی.

چرا باید کتاب ایران واج را بخوانیم؟

این کتاب تصویری لایه‌لایه از این ایده ارائه کرده که تاریخ ایران، ترکیبی از تداوم‌های فرهنگی و گسست‌های سیاسی است. کتاب ایران واج برای کسانی که می‌خواهند در یک مسیر واحد، از نخستین نشانه‌های حضور انسان در فلات ایران تا پایان دوره‌ی ساسانی را ببینند، نقشه‌ای کلی فراهم کرده است. کتاب نه وارد جزئیات تخصصی می‌شود و نه درگیر بحث‌های نظری پیچیده است؛ بلکه با لحن گزارشی و پیوسته، دوره‌ها را پشت سر هم می‌چیند تا تصویر بزرگ‌تری از ایران به‌عنوان سرزمینی تاریخی شکل بگیرد.

یکی از ویژگی‌های شاخص این اثر استفاده از روایت‌های مختلف و اشاره به دیدگاه پژوهشگرانی مانند حسن پیرنیا، اردشیر خدادادیان و... است. نویسنده کوشیده است از قضاوت ارزشی و جانبداری سیاسی بپرهیزد و بیشتر نقش گردآورنده و مرتب‌کننده‌ی اطلاعات را داشته باشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب حاضر به دانشجویان و علاقه‌مندان به تاریخ ایران که به‌دنبال یک مرور کلی از پیشاتاریخ تا پایان ساسانیان هستند، پیشنهاد می‌شود. این اثر همچنین به خوانندگانی که می‌خواهند پیش از رفتن به‌سراغ منابع تخصصی، یک تصویر خطی و منظم از دوره‌های اصلی، اقوام، زبان‌ها و ساختارهای سیاسی ایران به دست آورند، پیشنهاد شده است. این کتاب برای دوستداران باستان‌شناسی ایران، اسطوره‌شناسی ایرانی و پیوند میان شاهنامه و تاریخ نیز سودمند است.

بخشی از کتاب ایران واج

«در فاصله سقوط ساسانیان تا آغاز طاهریان، ایران ابتدا تحت سلطه خلافت اموی و سپس عباسی درآمد؛ در این دوره ضعف قدرت مرکزی، شورش‌ها و قیام‌های محلی از جمله قیام ابو مسلم خراسانی زمینه ساز ظهور حکومت‌های محلی مانند طاهریان شد. فتح نظامی و سیاسی ایران در سده هفتم میلادی نتیجه ترکیبی از فرسایش داخلی دولت ساسانی و تهاجم منظم نیروهای مسلمان بود؛ نبردهایی مانند قادسیه و نهاوند ضربات تعیین کننده‌ای به ساختار مرکزی ساسانی وارد آورد و تا میانه سده هفتم بخش‌های عمده فلات ایران تحت نفوذ خلافت درآمدند. در پی این فتوحات، روند اسلام پذیری و تغییرات اجتماعی-اداری تدریجی بود و برخی نواحی مانند طبرستان و گیلان برای مدتی مقاومت کردند، اما در نهایت اسلام به تدریج دین غالب در ایران شد.»