کتاب ژئوتوریسم روستایی

کتاب ژئوتوریسم روستایی نوشته‌ی معصومه پازکی و مختار یوردخانی اثری است که به پیوند میان گردشگری، روستا و پدیده‌های زمین‌شناختی می‌پردازد و تلاش کرده است تصویری منسجم از این حوزه‌ی نوظهور ارائه کند. نشر عالی‌نگار آن را منتشر کرده است و نویسندگان که هر دو استادیار دانشگاه پیام‌نور هستند با تکیه‌بر تجربه‌ی دانشگاهی و پژوهشی خود، مفاهیم پایه‌ای روستا، اقتصاد روستایی، گردشگری، گردشگری روستایی و سپس ژئوتوریسم را به‌تدریج معرفی کرده‌اند. ساختار کتاب چهار فصل اصلی دارد: در فصل اول کلیات و مبانی نظری مانند تعریف روستا، اقتصاد روستایی، گردشگری و ویژگی‌های صنعت گردشگری و رویکردهای مختلف به آن مطرح شده است. فصل دوم به‌طور خاص به ژئوتوریسم روستایی، مفاهیمی مانند ژئومورفوسایت، ژئومورفوتوریسم، ژئوکانزرویشن، ژئودایورسیتی، ژئوپارک و ژئوسایت می‌پردازد. در فصل سوم نمونه‌ها و پدیده‌های ژئوتوریسم روستایی در ایران معرفی شده‌اند و در فصل چهارم تکنیک‌ها و الگوهای ارزیابی ژئوتوریسم مانند الگوی پریرا، پرالونگ، رینارد، مدل تحلیل سلسله‌مراتبی، الگوی لئوپولد و روش‌های فازی توضیح داده شده است. این کتاب با ترکیب مباحث نظری و مثال‌های عینی از روستاهای مختلف ایران، ژئوتوریسم روستایی را هم به‌عنوان یک فرصت توسعه‌ی محلی و هم به‌عنوان ابزاری برای حفاظت از میراث زمین‌شناختی و چشم‌اندازهای طبیعی بررسی کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ژئوتوریسم روستایی

کتاب ژئوتوریسم روستایی اثری است که از دل ادبیات برنامه‌ریزی روستایی، جغرافیا و علوم زمین بیرون آمده و تلاش کرده است زبان مشترکی میان این حوزه‌ها ایجاد کند. در این کتاب معصومه پازکی و مختار یوردخانی ابتدا در فصل «کلیات» به زمینه‌ی شکل‌گیری گردشگری روستایی در عصر آگاهی‌های زیست‌محیطی پرداخته‌اند و نشان داده‌اند که چگونه روستا به‌عنوان یک مجتمع زیستی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در قلب فرایند توسعه‌ی ملی قرار دارد. در این فصل مفاهیمی مانند روستا، اقتصاد روستایی، گردشگری و ویژگی‌های صنعت گردشگری با ارجاع به منابع متعدد داخلی و خارجی توضیح داده شده است. نویسندگان در ادامه، رویکردهای مختلف به گردشگری (تاریخی، مدیریتی، اقتصادی، جامعه‌شناختی) را مرور کرده‌اند و سپس به‌طور خاص به گردشگری روستایی، اهمیت آن در کاهش فقر، تنوع‌بخشی به اقتصاد روستا، ایجاد اشتغال غیرکشاورزی و نقش آن در توسعه‌ی پایدار پرداخته‌اند. بخش‌هایی مانند «اهمیت گردشگری روستایی» و «طبیعت‌گردی روستایی» نشان می‌دهد که کتاب چگونه میان مباحث نظری و مصادیق عینی مانند ساختارهای زمین‌شناختی، منابع آب، پوشش گیاهی و اقلیم پیوند برقرار کرده است. در پایان فصل اول نیز مفهوم ژئوتوریسم به‌عنوان توریسم جغرافیایی و زمین‌شناختی معرفی شده است. در فصل دوم کتاب ژئوتوریسم روستایی، تمرکز از کلیات به مفاهیم تخصصی‌تر ژئوتوریسم و ژئومورفولوژی منتقل شده است. مفاهیمی مانند ژئومورفوسایت، ژئومورفوتوریسم، ژئوکانزرویشن، ژئودایورسیتی، ژئوتریل، ژئوتوپ، میراث ژئولوژیکی، میراث طبیعی، ژئوپارک و ژئوسایت به‌صورت مرحله‌ای تعریف و جایگاه هرکدام در برنامه‌ریزی گردشگری توضیح داده شده است. سپس در فصل سوم، این مفاهیم در بستر ایران و به‌ویژه فضاهای روستایی به کار رفته‌اند: مهم‌ترین منابع و پدیده‌های ژئوتوریسم مانند غارها، دره‌ها، گنبدهای نمکی، تپه‌های ماسه‌ای، سواحل، فسیل‌ها و اشکال فرسایشی معرفی شده و طبقه‌بندی مناطق ژئوتوریستی ارائه شده است. بخش مفصل «برخی از جاذبه‌های ژئوتوریسمی روستایی در ایران» نمونه‌هایی مانند گنبد نمکی جاشک در استان بوشهر و روستای درک در سواحل مکران را با جزئیات توصیف کرده است. در فصل چهارم نیز کتاب به سراغ «تکنیک‌ها و الگوهای ارزیابی ژئوتوریسم» رفته و الگوهای مختلف ارزیابی پایگاه‌های زمین‌ریخت‌شناسی و ژئومورفوسایت‌ها را همراه با شاخص‌ها، روش‌ها و منابع داده معرفی کرده است تا امکان سنجش علمی توان ژئوتوریسمی مناطق روستایی فراهم شود.

خلاصه کتاب ژئوتوریسم روستایی

کتاب ژئوتوریسم روستایی از یک مقدمه‌ی نظری درباره‌ی توسعه‌ی روستایی و گردشگری آغاز می‌شود و به‌تدریج به سمت تعریف و تبیین ژئوتوریسم در مقیاس روستا حرکت می‌کند. در فصل اول، نویسندگان ابتدا روستا را به‌عنوان یک واحد طبیعی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی با قلمرو مشخص و پیوندهای عمیق اجتماعی تعریف کرده‌اند و سپس اقتصاد روستایی را فراتر از کشاورزی، شامل همه‌ی فعالیت‌هایی دانسته‌اند که در محیط روستا برای تأمین معاش انجام می‌شود. در ادامه، گردشگری به‌عنوان صنعتی با ویژگی‌هایی مانند ناپایداری محصول، فصلی‌بودن تقاضا، وابستگی متقابل عناصر و رقابت میان مقاصد معرفی شده است. رویکردهای مختلف به گردشگری (تاریخی، مدیریتی، اقتصادی، جامعه‌شناختی) مرور شده تا نشان داده شود که گردشگری پدیده‌ای چندبعدی است. سپس مفهوم گردشگری روستایی مطرح شده که در آن همه‌ی فعالیت‌های مرتبط با جاذبه‌های طبیعی، فرهنگی، ورزشی، آموزشی، درمانی و هنری در محیط‌های روستایی جای می‌گیرد و می‌تواند به تنوع‌بخشی اقتصاد روستا، ایجاد مشاغل غیرکشاورزی، کاهش فقر و تقویت سرمایه‌ی اجتماعی کمک کند. در پایان این فصل، ژئوتوریسم به‌عنوان توریسمی که بر ویژگی‌های زمین‌شناسی و ژئومورفولوژیکی و حفظ کاراکترهای جغرافیایی مکان تأکید دارد معرفی شده است. در فصل دوم، کتاب وارد جزئیات ژئوتوریسم می‌شود و مفاهیم کلیدی آن را در پیوند با فضاهای روستایی توضیح می‌دهد. ژئومورفوسایت به‌عنوان لندفرمی با ارزش‌های علمی، آموزشی، فرهنگی، زیبایی‌شناختی و اقتصادی تعریف شده که می‌تواند محور توسعه‌ی گردشگری پایدار باشد. ژئومورفوتوریسم به‌عنوان گردشگری آگاهانه و مسئولانه در طبیعت با هدف شناخت پدیده‌ها و فرایندهای زمین‌شناختی معرفی شده و بر سه عنصر آگاهی، مسئولیت و آموزش تأکید شده است. ژئوکانزرویشن به‌عنوان پارادایم حفاظت از پدیده‌های زمین‌شناسی و ژئومورفولوژیک مطرح شده و ارتباط آن با توسعه‌ی پایدار و حقوق نسل‌های آینده توضیح داده شده است. سپس تنوع زمین‌شناختی (ژئودایورسیتی)، ژئوتریل‌ها، ژئوتوپ‌ها، میراث ژئولوژیکی و طبیعی، ژئوپارک‌ها و ژئوسایت‌ها به‌عنوان اجزای شبکه‌ی حفاظت و بهره‌برداری معرفی شده‌اند. در ادامه، ژئوتوریسم به‌عنوان شاخه‌ای از بوم‌گردی که بر پدیده‌های زمین‌شناسی تکیه دارد و می‌تواند برای مناطق دورافتاده فرصت‌های اقتصادی ایجاد کند، با تعاریف مختلف پژوهشگران و نمونه‌های فعالیت مانند بازدید از گسل‌ها، غارها، یاردانگ‌ها و سازندهای خاص توضیح داده شده است. در پایان این فصل، مفهوم ژئوتوریسم روستایی به‌عنوان ترکیبی از اکوتوریسم روستایی، گردشگری جامعه‌محور، گردشگری خیرخواهانه و ژئوتوریسم مطرح شده که هدف آن هم‌زمان توسعه‌ی اقتصادی روستا و حفاظت از میراث زمین‌شناختی است. فصل سوم کتاب به ژئوتوریسم روستایی در ایران اختصاص دارد. ابتدا مهم‌ترین منابع و پدیده‌های ژئوتوریسم مانند غارها، دره‌ها، ناودیس‌ها و طاقدیس‌ها، گنبدهای نمکی، تپه‌های مرجانی، بریدگی‌های ساحلی، تپه‌های ماسه‌ای، تونل‌های آبی و بادی، فسیل‌ها، پادگانه‌های رسوبی و اشکال فرسایشی معرفی شده‌اند. سپس طبقه‌بندی مناطق بر اساس ژئوتوریسم ارائه شده و سه دسته‌ی کلی از مکان‌ها (از نقاط معمولی در مسیرهای روزمره تا مناطق حرفه‌ای و ویژه‌ی زمین‌شناسان) توضیح داده شده است. در بخش «برخی از جاذبه‌های ژئوتوریسمی روستایی در ایران» نمونه‌هایی مانند گنبد نمکی جاشک در استان بوشهر با توصیف یخچال‌های نمکی، آبشارهای نمکی، غارهای نمکی، بلورهای متنوع و پدیده‌ی «تخت دیو» و نیز روستای درک در سواحل مکران با ترکیب ساحل صخره‌ای، ماسه‌ای، شنی و مرجانی، تپه‌های ماسه‌ای و جنگل‌های حرا معرفی شده‌اند. فصل چهارم به تکنیک‌ها و الگوهای ارزیابی ژئوتوریسم می‌پردازد و الگوهایی مانند پریرا، پرالونگ، رینارد، مدل تحلیل سلسله‌مراتبی، الگوی لئوپولد و نسخه‌ی اصلاح‌شده‌ی آن، روش‌های فازی و رویکردهای برنامه‌ریزی راهبردی را همراه با شاخص‌ها، نوع داده‌ها (مشاهدات میدانی، تصاویر ماهواره‌ای، نقشه‌های توپوگرافی و زمین‌شناسی) و مراحل ارزیابی معرفی می‌کند تا امکان شناسایی، ارزش‌گذاری و اولویت‌بندی ژئومورفوسایت‌ها و ژئوسایت‌های روستایی فراهم شود.

چرا باید کتاب ژئوتوریسم روستایی را بخوانیم؟

کتاب ژئوتوریسم روستایی برای کسانی که به پیوند میان توسعه‌ی روستایی، گردشگری و علوم زمین علاقه‌مند هستند، یک چارچوب مفهومی نسبتاً کامل فراهم کرده است. این اثر نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از ظرفیت‌های زمین‌شناختی و ژئومورفولوژیکی روستاها مانند گنبدهای نمکی، تپه‌های ماسه‌ای، سواحل، غارها و دره‌ها به‌عنوان پایه‌ای برای توسعه‌ی گردشگری استفاده کرد و درعین‌حال به حفاظت از محیط‌زیست و میراث زمین‌شناختی توجه داشت. در این کتاب، مفاهیم تخصصی مانند ژئومورفوسایت، ژئوکانزرویشن، ژئودایورسیتی و ژئوپارک به‌صورت منظم معرفی شده‌اند و خواننده می‌تواند درک کند که هرکدام چه نقشی در برنامه‌ریزی و مدیریت ژئوتوریسم روستایی دارند. از سوی دیگر، کتاب ژئوتوریسم روستایی فقط به مباحث نظری بسنده نکرده و نمونه‌های عینی از ایران را وارد بحث کرده است. معرفی جاذبه‌هایی مانند گنبد نمکی جاشک و روستای درک، همراه با توضیح جزئیات پدیده‌های زمین‌شناختی آن‌ها، نشان می‌دهد که چگونه می‌توان یک روستای ظاهراً دورافتاده را در قالب یک مقصد ژئوتوریستی دید. فصل چهارم نیز برای کسانی که به ارزیابی و برنامه‌ریزی علاقه‌مند هستند، مجموعه‌ای از الگوها و مدل‌های ارزیابی ژئوتوریسم را کنار هم قرار داده است؛ از الگوهای مبتنی‌بر ارزش‌های علمی و زیبایی‌شناختی تا روش‌های کمی مانند تحلیل سلسله‌مراتبی و رویکردهای فازی. به این ترتیب، کتاب هم برای فهم نظری موضوع و هم برای طراحی پروژه‌های ارزیابی و برنامه‌ریزی ژئوتوریسم روستایی، مواد اولیه‌ی قابل‌استفاده‌ای فراهم کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی کتاب ژئوتوریسم روستایی به دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های جغرافیا، برنامه‌ریزی روستایی، گردشگری، برنامه‌ریزی منطقه‌ای و علوم زمین پیشنهاد می‌شود. همچنین به کارشناسان و مدیران محلی در حوزه‌ی توسعه‌ی روستایی و گردشگری، مشاوران طرح‌های آمایش سرزمین و ارزیابی توان سرزمین، و فعالان علاقه‌مند به طراحی مسیرهای طبیعت‌گردی و ژئوتوریستی در روستاها توصیه می‌شود.