کتاب کل‌گرایی و کل‌نگری (مختصات نظری تحقیقات نوین)

«کل‌گرایی و کل‌نگری (مختصات نظری تحقیقات نوین)» کتابی در حوزه فلسفه و نوشته منصور متین (-۱۳۴۸) است. بررسی همه جانبۀ واقعیات، جامع‌نگری و کل‌نگری از لوازم موفقیت در فهم دنیای پیرامون یا دست‌کم در حل یک مسئله است. این کمترین چیزی است که از عقل متعارف می‌توان انتظار داشت. با این‌همه، خصلت‌های تجربه‌گرا و فرمول‌پسندِ علوم معاصر موجب می‌شود که هنگام مواجهه با اصطلاحاتی از قبیل کل‌گرایی و کل‌نگری تابلوی احتیاط فراروی ما پدیدار شود؛ چرا که طی چندین قرن کلی‌گویی و کلی‌اندیشی تحریم و تحقیر شده بود. اما، به موازات قرن بیستم و به یمن ظهور نظریۀ زیست‌شناختی کل‌گرایی، مفاهیم «کل» و «کلیت» از پوستۀ انتزاعی خود خارج گشته و به عنوان مفاهیم کلاسیک در مبنای نظری تحقیقات علمی قرار گرفته‌اند. به طوری که اکنون دوگانۀ کل‌گرایی/کل‌نگری از ارکان گفتمان علمی و مشخصاً پژوهش‌های کاربردی است. هدف از تألیف کتاب حاضر ارائۀ روایتی ساده از بسط این دو مفهوم در گفتمان علمی، مروری بر جریان‌های بسترساز آن و تحولات مترتب برآن در دنیای علم و تحقیق است.

در بخشی از کتاب می‌خوانید:

...تقریباً در جهان‌بینی تمام مناطق دنیا اعم از سرخ‌پوستان، هندیان، چینی‌ها و ژاپنی‌ها، مردمان جنوب شرق آسیا یا حتی قبایل آفریقا، این اندیشه هست که برای سعادت و بهزیستی انسان نباید فرد را جدای از جهان دانست. ما انسان‌ها جزوی از کتاب طبیعت و ساختار همبستۀ واقعیات هستیم؛ و عالم هستی یک کلیت است.

در عصر شکوفایی فلسفۀ یونانی هم، کسانی چون افلاطون و ارسطو مفاهیم و نظریات جهان‌شمولی را مطرح کرده‌اند که در راستای شکل‌گیری تفکر دستگاهی و هستی‌شناسی کل‌نگر بوده است. برای مثال، نظریه مُثُل افلاطون رابطۀ عوالم انتزاعی با محسوسات عالم واقعیت را به تصویر می‌کشید. در ادوار بعدی تاریخ شرق و غرب نیز اندیشه کل‌نگر کم‌سابقه نیست. بسیاری از صاحب‌نظران فلسفی، علمی و الهیاتی اروپای بعد از رنسانس، به نوعی در زمرۀ افراد کل‌نگر جا می‌گیرند. در تجربه‌گرایی فرانسیس بیکن و آگوست کنت، فلسفۀ دینی سنت آگوستین و توماس آکویناس، ایده‌آلیسم فلسفی فردریک هگل، ماتریالیسم کارل مارکس، یا حتی اندیشه‌های دینی- فلسفی عاموس کمنیوس و آرای فلسفی- عرفانی هانری برگسون فرانسوی، گرایش به تشکیل یک فهم کلی (یعنی انسجام اجزای فکر در چارچوب واحد) قابل مشاهده است.