کتاب تاریخ قرآن

کتاب تاریخ قرآن نوشته محمود رامیار اثری پژوهشی درباره‌ی سرگذشت قرآن، از لحظه‌ی نزول وحی تا شکل‌گیری مصحف‌های رایج امروز است و مباحثی مانند معنای واژه‌ی قرآن، نام‌های مختلف آن، تاریخ جمع‌آوری و جایگاه قرآن در زندگی مسلمانان را بررسی می‌کند. این اثر که حاصل سال‌ها تدریس، تتبع در منابع کهن و بازنگری‌های مکرر نویسنده است به دوره‌ی تحنث پیامبر در غار و لحظه‌ی وحی هم می‌پردازد. نشر امیرکبیر این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاریخ قرآن

کتاب تاریخ قرآن با تمرکز بر سرگذشت کلام وحی، از زاویه‌ای تاریخی و مفهومی به قرآن می‌پردازد. محمود رامیار ابتدا به چرایی انتخاب عنوان تاریخ قرآن می‌پردازد و نشان می‌دهد که مقصود از تاریخ، سرگذشت کلام خدا از لوح محفوظ تا حضور آن در دست مسلمانان است؛ نه بحث‌های کلامی درباره‌ی قدیم یا مخلوق‌بودن قرآن. سپس جایگاه این بحث را در میان علوم قرآن روشن کرده و توضیح داده که تاریخ قرآن تنها بخشی از آن حوزه‌ی گسترده است. 

کتاب تاریخ قرآن در فصل‌های آغازین، با طرح مباحثی مانند تعریف قرآن، شهادت‌های قرآن و حدیث درباره‌ی خودِ قرآن، نام‌های مختلف آن (مصحف، قرآن، فرقان، کتاب، ذکر، حکمت و ده‌ها نام دیگر) و نیز مفهوم قرآن عربی پیش می‌رود. در ادامه، محمود رامیار به آغاز وحی، دوره‌ی تحنث پیامبر در غار حرا، فضای روحی آن خلوت‌ها و شهادت آیات بر این دوره می‌پردازد و نشان می‌دهد که پیامبر پیش از وحی، در اندیشه‌ی دعوت و تأسیس دینی تازه نبوده است. 

ساختار کتاب بر پایه‌ی فصل‌های موضوعی است و هر فصل با استناد به آیات، روایات و منابع تاریخی تنظیم شده است.

خلاصه کتاب تاریخ قرآن

کتاب تاریخ قرآن به‌ دنبال ترسیم سرگذشت قرآن از منظر نزول، نام‌گذاری، فهم و مواجهه‌ی مسلمانان با آن است. نویسنده در فصل‌های نخست، با استناد به آیات، احادیث و گفتار امامان، تصویری از قرآن به‌ عنوان کلام الهی، معجزه، میزان تشخیص حق و باطل و محور حیات دینی مسلمانان ارائه کرده است. سپس به نام‌های گوناگون قرآن مانند مصحف، فرقان، کتاب و ذکر می‌پردازد و خاستگاه لغوی و تاریخی هر نام را در متون اسلامی و حتی در زبان‌های همسایه بررسی می‌کند. 

در بخش دیگری از کتاب، معنای واژه‌ی قرآن، اختلاف‌نظر لغت‌شناسان درباره‌ی ریشه و تلفظ آن و کاربردهای متنوع این واژه در خودِ آیات (از نام کتاب تا معنای نماز و قرائت) تحلیل شده است. نویسنده همچنین به مفاهیمی مانند لوح محفوظ، ام‌الکتاب، کتاب مبین و نامه‌ی اعمال انسان‌ها می‌پردازد تا نشان دهد کتاب در قرآن چه گستره‌ای دارد. 

فصل آغاز وحی نیز با تمرکز بر دوره‌ی تحنث پیامبر در حرا، ناگهانی‌بودن نزول وحی و شهادت آیات بر بی‌خبری پیشین پیامبر از کتاب و ایمان، تصویر روشنی از نقطه‌ی شروع تاریخ قرآن ترسیم کرده است.

چرا باید کتاب تاریخ قرآن را بخوانیم؟

این کتاب امکان آشنایی عمیق‌تر با خودِ قرآن را از زاویه‌ی سرگذشت و مفاهیم بنیادین آن فراهم کرده است. خواننده با مطالعه‌ی آن می‌تواند معنای نام‌های متعدد قرآن، جایگاه تاریخی مصحف و نسبت وحی با مفاهیمی چون لوح محفوظ، کتاب مبین و ذکر را بهتر بفهمد و نگاه منسجم‌تری به تاریخ این متن محوری در فرهنگ اسلامی پیدا کند.

خواندن کتاب تاریخ قرآن را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب تاریخ قرآن به دانشجویان و پژوهشگران مطالعات اسلامی، علاقه‌مندان به علوم قرآن، طلاب و کسانی که در پی فهم دقیق‌تری از مفاهیم قرآنی و تاریخ شکل‌گیری مصحف هستند، پیشنهاد می‌شود. همچنین این کتاب برای مخاطبانی که به ریشه‌شناسی واژگان دینی و سیر تاریخی آن‌ها علاقه دارند، مناسب است.

بخشی از کتاب تاریخ قرآن

«دربارهٔ اینکه در زمان رسول خدا(ص) از مجموعهٔ وحی الهی به چه نام مشخصی یاد می‌شده، سخن قطعی و روشنی در دست نیست. چه، هنوز باب وحی مسدود نشده بود و چنان که خواهیم دید، جمع و گردآوری قرآن، گرچه در زمان پیامبر اکرم(ص) آغاز گشته بود، ولی به‌نحو اساسی و قطعی در زمان خلفا به پایان آمد. البته در همان آیات صدر نزول هم کلمهٔ «قرآن» نازل شده بود و این نام بر تمام یا قسمتی از کلام الهی هر دو اطلاق می‌شد، اما نام‌های دیگری همچون کتاب، ذکر، فرقان و غیره از نام‌های بسیار مذکور در قرآن بود. بنابراین نام رایج مشخصی که همه در آن زمان بر آن اتفاق نظر داشته باشند، بازگو نشده است.

از فحوای عبارات احادیث و اخبار چنین فهمیده می‌شود که نام اولی که پس از رحلت رسول(ص) بر مجموعه آیات الهی نهاده‌اند ظاهراً مُصْحَف بوده است. این کلمه به همین صورت در قرآن مجید نیامده، اما هم‌ریشهٔ این کلمه، صُحُف هشت بار بدین صورت‌ها آمده است:

صحف ابراهیم و موسی (۸۷: ۱۹)، صحف موسی (۵۳: ۳۶)، صحف اُولی (کتب اوایل ۲۰: ۱۳۳ و ۸۷: ۱۸)، صحف مُکرّمَه (نامه‌های گرامی، لوح محفوظ یا کتب انبیا ۸۰: ۱۳)، صحف مُنشَّرَه (نامه‌های سرگشاده و افراخته ۷۴: ۵۲ و به صورت نُشِرَت (۸۱: ۱۰)، صحف مطهّره (نامه‌های پاکیزه ۹۸: ۲). صُحُف جمع صَحِیفه است و صحیفه چیزی است که گسترده و گشاده باشد. از اینجا صفحه‌ای را هم که بر آن می‌نویسند صحیفه گویند.»