کتاب گونه شناسی اعتیاد و بررسی عوامل اجتماعی موثر بر آن

کتاب گونه‌شناسی اعتیاد و بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر آن نوشته‌ی سمیه خواجوی و مریم مقدم اثری است از مجموعه کتب علوم اجتماعی که نشر گیوا آن را منتشر کرده است. نویسندگان در این کتاب با تمرکز بر اعتیاد به‌عنوان یکی از مهم‌ترین معضل‌های جوامع امروز، به‌ویژه در کلان‌شهرها، به سراغ ترکیبی از مباحث نظری، مفهومی و توصیفی رفته‌اند. متن کتاب از یک‌سو به تعریف‌ها و مفاهیم پایه‌ای مانند اعتیاد، وابستگی دارویی، معتاد، دسته‌بندی مواد و نشانه‌های ظاهری مصرف می‌پردازد و از سوی دیگر با نگاهی جامعه‌شناختی، نقش ساختار اجتماعی، خانواده، مدرسه، گروه همسالان، رسانه‌ها و شرایط اقتصادی را در گرایش به مصرف مواد بررسی کرده است. بخش مهمی از کتاب به نوجوانان و جوانان اختصاص دارد و نویسندگان با تأکید بر ویژگی‌های روانی و اجتماعی این دوره، اعتیاد را در پیوند با بحران هویت، ناکامی منزلتی، فشار ساختاری و معاشرت با دوستان مصرف‌کننده تحلیل کرده‌اند. در ادامه، کتاب به نظریه‌های جامعه‌شناختی و روان‌شناختی و زیست‌شناختی درباره اعتیاد، گونه‌شناسی مواد (از افیونی‌ها تا حشیش و ماری‌جوانا و مواد محرک و توهم‌زا) و نیز طبقه‌بندی‌های مختلف سازمان جهانی بهداشت و پژوهشگران این حوزه می‌پردازد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب گونه شناسی اعتیاد و بررسی عوامل اجتماعی موثر بر آن

کتاب گونه‌شناسی اعتیاد و بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر آن با تمرکز بر شهر تهران و تجربه‌های میدانی در مراکز درمانی و بازتوانی، اعتیاد را به‌عنوان پدیده‌ای چندبعدی و درهم‌تنیده با ساختار اجتماعی، فرهنگ، اقتصاد و خانواده بررسی کرده است. نویسندگان، سمیه خواجوی و مریم مقدم، بحث را از کلیات تحقیق و اهمیت دوره نوجوانی آغاز کرده‌اند؛ دوره‌ای که در آن تغییرهای سریع جسمی و روانی، استقلال‌طلبی، هیجان‌جویی و فشار همسالان، زمینه‌ی آسیب‌پذیری در برابر مصرف مواد را افزایش می‌دهد. در فصل اول، ضمن اشاره به وضعیت اعتیاد در ایران و آمارهای بین‌المللی، مفهوم اعتیاد، وابستگی به مواد، معتاد، دسته‌بندی مواد (سستی‌زا، محرک‌زا، توهم‌زا، استنشاقی) و عوامل فردی و خانوادگی و اجتماعی گرایش به مواد (از فقر و بیکاری تا ناهنجاری‌های خانوادگی و مهاجرت و تغییرات سریع اجتماعی) توضیح داده شده است. در همین فصل، نشانه‌های ظاهری اعتیاد به‌ویژه در مواد افیونی و نیز اهمیت شناخت این نشانه‌ها برای خانواده‌ها و برنامه‌ریزان اجتماعی مطرح شده است. کتاب گونه‌شناسی اعتیاد و بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر آن در فصل دوم به تبیین جامعه‌شناسی اعتیاد و نظریه‌های مربوط به آن پرداخته است؛ از نظریه آنومی دورکیم و فشار ساختاری مرتن تا انتقال فرهنگی ساترلند، ناکامی منزلتی کوهن، کنترل اجتماعی هیرشی و رویکردهای تعامل‌گرایی، انگ‌زنی بکر، انحراف اولیه و ثانویه لمرت و تحلیل گافمن از نهادهای درمانی. سپس نظریه‌های زیست‌شناختی و روان‌شناختی اعتیاد، نقش ژنتیک، شخصیت‌های مضطرب و وابسته، تقویت مثبت و منفی در تداوم مصرف مواد توضیح داده شده است. فصل سوم کتاب به طبقه‌بندی مواد مخدر اختصاص دارد: طبقه‌بندی سازمان جهانی بهداشت، تقسیم‌بندی براساس منشاء (طبیعی، مصنوعی، نیمه‌مصنوعی) و براساس اثر بر فعالیت‌های فکری و وضع روحی (سستی‌زا، توهم‌زا، توان‌زا). در ادامه، گونه‌شناسی دقیق مواد افیونی (تریاک، مرفین، هروئین، شیره، کدئین)، فرآورده‌های گیاه شاه‌دانه (حشیش، ماری‌جوانا) و آثار جسمی و روانی هرکدام، همراه با شرح مفصل نشانه‌های مسمومیت، وابستگی و محرومیت آمده است. کتاب در بخش‌هایی نیز به مطالعات داخلی و خارجی درباره اعتیاد، نقش خانواده، برادر بزرگ‌تر، والدین معتاد و پیامدهای فردی، خانوادگی و اجتماعی اعتیاد پرداخته است.

خلاصه کتاب گونه شناسی اعتیاد و بررسی عوامل اجتماعی موثر بر آن

نویسندگان در گونه‌شناسی اعتیاد و بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر آن ابتدا مسئله را در سطح کلان طرح کرده‌اند: اعتیاد به‌عنوان معضلی جهانی که در ایران نیز با گستره‌ی بالا، به‌ویژه در میان نوجوانان و جوانان، خود را نشان می‌دهد و با بیکاری، فقر، تغییرات سریع اجتماعی، گسترش شهرنشینی و دسترسی آسان به مواد پیوند خورده است. در فصل کلیات، اعتیاد از دو زاویه فردی و اجتماعی بررسی شده است. در سطح فردی و خانوادگی، عواملی مانند کنجکاوی، ناآگاهی، مشکلات روانی، افسردگی، تنش، سابقه اعتیاد در والدین، طلاق، بیکاری، بی‌تفاوتی و ناهنجاری‌های خانوادگی مطرح شده و در سطح اجتماعی، آلودگی محیط، مهاجرت، تبلیغات، ستیز با ارزش‌ها، مدرسه و گروه همسالان به‌عنوان زمینه‌های مهم گرایش به مواد معرفی شده است. در همین بخش، مفاهیم کلیدی مانند اعتیاد، وابستگی دارویی، وابستگی جسمی و روانی، تحمل، معتاد و دسته‌بندی مواد (سستی‌زا، محرک‌زا، توهم‌زا، استنشاقی) تعریف شده و به تغییر اصطلاحات از «اعتیاد» به «وابستگی دارویی» و «اختلال وابسته به مواد» اشاره شده است. در فصل تبیین جامعه‌شناسی اعتیاد، کتاب نشان داده است که چگونه فرهنگ، ساختار اجتماعی و کنش متقابل اجتماعی در شکل‌گیری و تداوم مصرف مواد نقش دارند. نظریه آنومی دورکیم و فشار ساختاری مرتن، اعتیاد را در پیوند با شکاف میان اهداف نهادی‌شده (ثروت، منزلت) و وسایل مشروع دستیابی به آن‌ها توضیح می‌دهند و به‌ویژه در میان جوانان، زمینه‌ی ظهور تیپ‌های انزواطلب و نوآور را فراهم می‌دانند که می‌توانند به سمت مصرف مواد بروند. نظریه انتقال فرهنگی ساترلند، یادگیری رفتار انحرافی از طریق معاشرت با دوستان مصرف‌کننده و خرده‌فرهنگ‌های بزه‌کار را برجسته کرده است. ناکامی منزلتی کوهن، اعتیاد را در بستر ناکامی طبقات پایین در دستیابی به منزلت و پناه‌بردن به خرده‌فرهنگ‌های بزه‌کاری تحلیل کرده است. نظریه کنترل هیرشی بر ضعف پیوندهای عاطفی، تعهد، مشغولیت و ایمان به ارزش‌های اجتماعی به‌عنوان زمینه‌ی بزه‌کاری و مصرف مواد تأکید کرده است. رویکرد تعامل‌گرایی و نظریه‌های انگ‌زنی بکر، لمرت و گافمن نیز نشان داده‌اند که چگونه برچسب «معتاد» و تجربه نهادهای درمانی و کیفری می‌تواند هویت انحرافی را تثبیت کند و بازگشت فرد به زندگی عادی را دشوار سازد. در ادامه، کتاب به نظریه‌های زیست‌شناختی و روان‌شناختی پرداخته است: نقش ژنتیک در گرایش به الکل و مواد، احتمال بالاتر اعتیاد در فرزندان والدین معتاد، و نیز نقش شخصیت‌های مضطرب، وابسته و ناکام که برای کاهش اضطراب، تنش و تنهایی به مواد روی می‌آورند. مفهوم تقویت مثبت (لذت، هیجان، پذیرش همسالان) و تقویت منفی (کاهش درد، اضطراب، دلتنگی) در تداوم مصرف توضیح داده شده است. فصل طبقه‌بندی مواد، با مرور نظام‌های مختلف (سازمان جهانی بهداشت، منشاء مواد، اثر بر فعالیت‌های فکری و روحی) به معرفی گروه‌های اصلی می‌پردازد: مواد افیونی و شبه‌افیونی (تریاک، مرفین، هروئین، شیره، کدئین)، فرآورده‌های شاه‌دانه (حشیش، ماری‌جوانا) و دیگر گروه‌ها. برای هر ماده، تاریخچه، شیوه تولید، شکل‌های مصرف، آثار کوتاه‌مدت و بلندمدت، نشانه‌های مسمومیت، وابستگی و سندرم محرومیت به‌تفصیل شرح داده شده است؛ از نشئگی، کاهش درد، خواب‌آلودگی و یبوست تا اختلالات قلبی، ریوی، کبدی، کاهش وزن، اختلال جنسی، خطر ایدز و هپاتیت در مصرف تزریقی و آسیب به جنین. در بخش پایانی، نشانه‌های ظاهری معتاد به مواد افیونی فهرست شده تا خانواده‌ها و متخصصان بتوانند مصرف را زودتر تشخیص دهند و مداخله‌ی مناسب را طراحی کنند.

چرا باید کتاب گونه شناسی اعتیاد و بررسی عوامل اجتماعی موثر بر آن را بخوانیم؟

گونه‌شناسی اعتیاد و بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر آن اثری است که اعتیاد را فقط به‌عنوان یک مشکل فردی یا پزشکی نمی‌بیند بلکه آن را در پیوند با ساختار اجتماعی، فرهنگ، خانواده، مدرسه و گروه همسالان تحلیل کرده است. خواننده در این کتاب با طیفی از نظریه‌های جامعه‌شناختی، روان‌شناختی و زیست‌شناختی آشنا می‌شود و می‌تواند ببیند هرکدام چگونه بخشی از واقعیت پیچیده اعتیاد را توضیح می‌دهند. در کنار این مباحث نظری، کتاب تصویری جزئی و دقیق از گونه‌های مختلف مواد، شیوه‌های مصرف، آثار کوتاه‌مدت و بلندمدت، نشانه‌های وابستگی و محرومیت و نیز نشانه‌های ظاهری معتاد ارائه کرده است؛ تصویری که برای فهم عینی‌تر مسئله و طراحی مداخله‌های آموزشی، پیشگیرانه و درمانی اهمیت دارد. این کتاب به‌ویژه بر دوره نوجوانی و جوانی تمرکز کرده و نشان داده است که چگونه بحران هویت، ناکامی منزلتی، فشار ساختاری، اضطراب، سرعت تغییرات اجتماعی و معاشرت با دوستان مصرف‌کننده می‌تواند زمینه‌ساز گرایش به مواد شود. از سوی دیگر، با مرور مطالعات داخلی و خارجی درباره نقش خانواده، والدین معتاد، برادر بزرگ‌تر و پیامدهای فردی، خانوادگی و اجتماعی اعتیاد، تصویری چندلایه از این پدیده ارائه شده است. برای کسانی که به‌دنبال منبعی هستند که هم مفاهیم پایه‌ای و طبقه‌بندی مواد را روشن کند و هم پیوند اعتیاد با ساختار اجتماعی و نظریه‌های جامعه‌شناسی را نشان دهد، این کتاب می‌تواند منبعی کاربردی و قابل استناد باشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن گونه‌شناسی اعتیاد و بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر آن به دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های علوم اجتماعی، روان‌شناسی، مددکاری اجتماعی و علوم تربیتی پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال درکی نظری و توصیفی از اعتیاد هستند. همچنین به مشاوران مدارس، مربیان، فعالان حوزه پیشگیری از اعتیاد، کارکنان مراکز ترک و بازتوانی و مدیران برنامه‌های اجتماعی پیشنهاد می‌شود که در کار خود با نوجوانان و جوانان درگیر با مصرف مواد سروکار دارند. به والدین و اعضای خانواده‌هایی که دغدغه‌ی شناخت نشانه‌های اعتیاد، انواع مواد و پیامدهای آن را دارند نیز می‌توان مطالعه این کتاب را پیشنهاد کرد.

بخشی از کتاب گونه شناسی اعتیاد و بررسی عوامل اجتماعی موثر بر آن

«در حال حاضر یکی از مسایل و مشکلات کلان شهر شیوع مصرف مواد مخدر بین افراد جامعه می‌باشد که نگرانی‌های زیادی را بین والدین و مسئولان جامعه ایجاد نموده است. افراد و نهادهای مختلف در این زمینه بررسی‌های فراوانی انجام داده‌اند که هریک به بخش از عوامل مؤثر بر مصرف مواد مخدر در بین قشرهای مختلف خصوصاً جوانان پرداخته‌اند و در هیچ یک از آنها به موضوع نوجوانان اشاره نشده است در حالی که اهمیت نوجوانی بیش از جوانی است و در مسایل تربیتی و آموزشی به طور عموم دوران نوجوانی مهم‌تر از سایر ادوار زندگی است و نباید از آن غافل شد. انسان در فرآیند جامعه‌پذیری از طریق کنش‌های متقابل اجتماعی ((شیوه رارفتن و گفتن)) را می‌آموزد و به تدریج به کسب تجربه‌های مختلف می‌پردازد (ستوده ۱۳۸۴،‌۴۹). دوران نوجوانی بهترین دوران زندگی جهت کسب تجربه‌های مختلف است؛ در این دوران نوجوان سعی می‌کند با تأسی از رفتار بزرگسلان به کسب تجزبه پرداخته و رفتار جدیدی را از خود برزو دهد. اما باید توجه داشت که گرایش به تغییر نیز جنبه جدایی‌ناپذیر زندگی اجتماعی و اصلی بنیادی در فرهنگ است. عناصر فرهنگی در هر جامعه‌ای آن چنان به هم پیوند خورده‌اند که تغییر هر عنصر، موجب تغییر در عنصرهای دیگر می‌گردد. بنابراین همیشه نوجوانان و جوانان به‌عنوان نیروهای نوآور با کنار زدن تدریجی یا سریع نسل گذشته به‌عنوان نیروهایی که حافظ وضع موجود هستند، جایی را برای خود باز می‌کنند و موجب تغییر می‌شود. ولی بیشتر افراد جامعه، دگرگونی را به‌خصوص اگر از پیامدها و هزینه‌های آن آگاه باشند، به طور سراسری نمی‌پذیرند (ستوده ۱۳۸۴‌، ۷۱). در سده‌های اخیر تغییرات فرهنگی و اجتماعی از سرعت بالا و دامنه‌داری برخوردارشده است. به گونه‌ای که نظیری برای آن نمی‌توان پیدا کرد. این تغییرات ممکن است بعضاً اثرهای نامطلوبی در زندگی اجتماعی ایجاد کنند که موجب دشواری تطابق اجتماعی می‌شود، یعنی فرد به زحمت می‌تواند خود را با تغییرهای تازه همراه کند. به همین دلیل است که می‌بینیم با وقوع انقلاب صنعتی و تغییر وضع زندگی مردم، دامنه نیازمندی‌های آن گسترش می‌یابد. از طرف دیگر به دلیل محرومیت‌های ناشی از برآورده‌نشدن نیازها و خواسته‌های بی‌شمار افراد، زمینه ایجاد انحراف‌ها و کجروی‌ها مانند: تبهکاری، سرگردانی، سرقت، اعتیاد، انحراف جنسی و... فراهم می‌گردد.»