کتاب بین النهرین

کتاب بین النهرین (Mesopotamia) نوشته جولین رید و ترجمه آذر بصیر تصویری فشرده و مستند از خاستگاه یکی از مهم‌ترین تمدن‌های جهان ارائه داده است. این اثر بخشی از مجموعه‌ی «فرهنگ و تمدن دنیای کهن» است که با نظارت معصومه ابراهیمی و پیمان متین تدوین شده و نشر امیرکبیر آن را منتشر کرده است. نویسنده با تکیه بر یافته‌های باستان‌شناسی و بایگانی‌های موزه‌ی بریتانیا، سیر شکل‌گیری جوامع کشاورزی، شهرنشینی، دولت‌شهرها و پیدایش خط در سرزمین دجله و فرات را دنبال کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب بین النهرین اثر جولین رید

کتاب بین النهرین به قلم جولین رید روایت شکل‌گیری و رشد تمدنی است که از دشت‌های سیلابی جنوب عراق تا کوهپایه‌های ترکیه و ایران امتداد داشته و بعدها زیرساخت بسیاری از عناصر تمدن غربی شده است. جولین رید در این کتاب از پایان دوران یخ‌بندان و شکل‌گیری «هلال حاصلخیز» آغاز می‌کند و نشان می‌دهد چگونه شرایط زیست‌محیطی ویژه، زمینه‌ی کشاورزی، آبیاری، شهرسازی و اختراع خط را در این ناحیه فراهم کرده است.

بین النهرین در چند فصل پیوسته، از معرفی جغرافیای منطقه و منابع باستان‌شناسی شروع می‌شود، سپس به پیشرفت‌های کشاورزی، انقلاب نوسنگی، پیدایش دهکده‌های نخستین و شبکه‌های مبادله‌ی دوربرد می‌رسد. در ادامه فرهنگ‌های متمایز شمال و جنوب مانند حسونه، سامره، حلف و عبید معرفی شده‌اند و تفاوت‌های آن‌ها در سفالگری، معماری، اقتصاد و سازمان اجتماعی توضیح داده شده است.

کتاب بین النهرین در فصل‌های بعدی به توسعه‌ی شهرنشینی، شکل‌گیری مراکز بزرگی چون اوروک و اریدو، گسترش نفوذ فرهنگی جنوب به شمال، پیدایش معابد برج‌دار، سازمان‌های اداری، تجارت فلز و چوب و در نهایت ابداع خط میخی می‌پردازد. سپس ظهور دولت‌شهرهای سومری، رقابت بر سر آب و زمین، نقش نیپور به‌عنوان مرکز مذهبی و شکل‌گیری ساختارهای قدرت و پادشاهی بررسی شده است. کتاب حاضر با حدود ۹۶ تصویر و نقشه همراه است که خواننده را با چشم‌انداز طبیعی، آثار هنری، لوح‌ها و مجسمه‌های این دوره آشنا می‌کند.

خلاصه کتاب بین النهرین

تمدن را باید از کجا شروع‌شده دانست؟ پیش از یونان و روم، شبکه‌ای از دهکده‌ها و شهرها در هلال حاصلخیز پایه‌های زندگی شهری، قانون، حساب‌داری و نوشتن را بنا کرده بودند. نویسنده ابتدا محیط طبیعی دجله و فرات، باتلاق‌ها، نخلستان‌ها و دشت‌های بارانی شمال را توصیف می‌کند و سپس گذار طولانی انسان از شکار و کوچ‌نشینی به گله‌داری، کشاورزی و سکونت دائم را دنبال کرده است.

در کتاب بین النهرین تحول دهکده‌های نوسنگی به فرهنگ‌های متمایز سفالی، شکل‌گیری شبکه‌های مبادله، رشد مراکز جنوبی متکی بر آبیاری و برتری تدریجی آن‌ها بر شمال بررسی شده است. سپس توسعه‌ی شهرنشینی در اوروک، تمرکز کار در معابد، پیدایش سازمان‌های اداری، مهرهای استوانه‌ای، کاسه‌های انبوه سفالی و در نهایت ابداع خط به‌عنوان نقطه‌ی عطف اصلی کتاب تشریح شده است.

در پایان، کتاب به دوره‌ی دولت‌شهرهای سومری، منازعات بر سر آب، نقش اسطوره‌هایی مانند اتره‌هسیس در بازتاب تجربه‌ی سیل، قحطی و افزایش جمعیت و شکل‌گیری ساختارهای سیاسی و مذهبی مشترک می‌پردازد.

چرا باید کتاب بین النهرین را بخوانیم؟

کتاب بین النهرین امکان دنبال‌کردن زنجیره‌ی پیوسته‌ای از تغییرات محیطی، اقتصادی و فکری را فراهم کرده است که از دهکده‌های کوچک تا دولت‌شهرهای سازمان‌یافته امتداد دارد. خواننده در این مسیر با منشأ کشاورزی، شهرنشینی، خط میخی، معابد برج‌دار و ساختارهای قدرت در سومر و بابل آشنا می‌شود و می‌تواند بسیاری از مفاهیم امروزی تمدن را در ریشه‌های کهن آن‌ها ببیند.

خواندن کتاب بین النهرین را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به دوستداران تاریخ باستان، دانشجویان رشته‌های تاریخ، باستان‌شناسی و مطالعات خاور نزدیک و کسانی که می‌خواهند سیر شکل‌گیری شهر، دولت و خط را در یک روایت مستند و مرحله‌به‌مرحله دنبال کنند، پیشنهاد می‌شود.

درباره جولین رید

جولین رید (Julian Reade)، متولد ۲۱ ژوئیه‌ی ۱۹۳۸، باستان‌شناس خاورمیانه و آشورشناسی بریتانیایی است که تخصص اصلی او در باستان‌شناسی و هنر بین‌النهرین باستان، به‌ویژه امپراتوری نوآشوری، است. بخش عمده‌ی زندگی حرفه‌ای او در موزه‌ی بریتانیا در لندن سپری شد؛ جایی که به‌عنوان متولی و مسئول مجموعه‌های خاورمیانه فعالیت کرد و پس از ۲۵ سال خدمت در سال ۲۰۰۰ بازنشسته شد.

مسیر آموزشی جولین رید از مدارس مقدماتی گوناگون در انگلستان آغاز شد و سپس به‌عنوان «دانش‌آموز پادشاه» در کالج ایتن تحصیل کرد. در سال ۱۹۵۷ به‌عنوان دانشجوی بورسیه‌ی کالج کینگ دانشگاه کمبریج پذیرفته شد و در رشته‌ی مطالعات کلاسیک و زبان‌های شرقی با تمرکز بر زبان‌های عربی و فارسی به تحصیل پرداخت. پس از دریافت مدرک کارشناسی‌ارشد در سال ۱۹۶۴، به‌عنوان پژوهشگر مطالعات شرقی در کمبریج به آشورشناسی و باستان‌شناسی خاور نزدیک روی آورد. این دوره با دریافت بورس‌های تحصیلی، انجام پژوهش‌های میدانی در عراق و نگارش رساله‌ی دکتری او همراه بود؛ رساله‌ای که در سال ۱۹۷۰ با عنوان «طراحی و تزئین بناهای عمومی نوآشوری» از آن دفاع کرد.

جولین رید پس از دریافت مدرک دکتری، بین سال‌های ۱۹۷۱ تا ۱۹۷۴ در بخش باستان‌شناسی خاور نزدیک دانشگاه آکسفورد فعالیت کرد و در سال ۱۹۷۳ نیز به عضویت انجمن عتیقه‌شناسان لندن درآمد. نقطه‌ی عطف اصلی زندگی حرفه‌ای او در سال ۱۹۷۵ رقم خورد؛ زمانی که سرپرست آثار باستانی آسیای غربی در موزه‌ی بریتانیا شد. او در این جایگاه افزون‌بر مدیریت مجموعه‌ها مقالات متعددی درباره‌ی تاریخ مجموعه‌های خاور نزدیک موزه و چگونگی شکل‌گیری آن‌ها، به‌ویژه از رهگذر کاوش‌های آستن هنری لایارد، منتشر کرد.

این نویسنده در ژوئیه‌ی ۱۹۹۱ همراه با شاهدخت مارگارت در افتتاح رسمی تالار بین‌النهرین آغازین حضور داشت. او در کنار فعالیت‌های موزه‌ای، در حوزه‌ی آموزش نیز فعال بود و به‌عنوان استاد میهمان در دانشگاه کپنهاگ و مدرس میهمان در مؤسسه‌ی باستان‌شناسی لندن تدریس کرد. همچنین مسئولیت‌هایی افتخاری در انجمن‌های علمی بر عهده داشت؛ ازجمله خزانه‌داری انجمن مطالعات عربستان و کتابداری افتخاری انجمن سلطنتی آسیایی. او از سال ۲۰۰۴ نیز به‌عنوان استاد وابسته و همکار در مطالعات خاور نزدیک در مؤسسه‌ی مطالعات میان‌فرهنگی و منطقه‌ای فعالیت داشته است.

فعالیت میدانی جولین رید نیز بسیار گسترده بود و از پروژه‌های اولیه در کوربریج و چدار انگلستان آغاز شد و سپس به کاوش در محوطه‌های مهمی چون نمرود، کان حسن در ترکیه، تل‌الرمه و تل‌طایه در عراق، رأس‌الحد در عمان و دانگیل در سودان انجامید. پژوهش‌های او عمدتاً بر تحلیل یافته‌های باستان‌شناختی در چارچوب تاریخ، هنر و ایدئولوژی آشوری متمرکز بوده است. مهم‌ترین دستاوردهای علمی او به مطالعه‌ی پیکره‌ها و نقش‌برجسته‌های کاخ‌های نمرود و بررسی بازنمایی قدرت شاهانه و نمادهای دینی در آن‌ها مربوط می‌شود. او همچنین درباره‌ی باستان‌شناسی خلیج فارس و روابط فرهنگی میان بین‌النهرین و سرزمین‌های دیلمون، مگان و ملوحا تحقیق کرده است.

کتاب بین النهرین (Mesopotamia) نوشته‌ی جولین رید است.

نظر افراد یا مجله‌های مشهور درباره نویسنده

جولین رید را پژوهشگران برجسته‌ای چون ایروینگ فینکل و سنت جان سیمپسون، دانشمندی استثنایی و موزه‌داری برجسته دانسته‌اند که توانسته است با توانایی‌های فکری خود شفافیت و انسجامی کم‌نظیر به پژوهش‌هایش ببخشد. آنان همچنین به نقش او در سامان‌دهی بخش تحت مدیریت خود در موزه‌ی بریتانیا، ثبت و مستندسازی آثار، افتتاح تالارهای بین‌النهرین آغازین و متأخر و نظارت بر نمایشگاه سیار «هنر و امپراتوری: گنجینه‌هایی از آشور در موزه‌ی بریتانیا» اشاره کرده‌اند.

سیمو پارپولا او را یکی از دانشمندانی دانسته است که مطالعه‌ی امپراتوری نوآشوری را متحول کردند و از دانش بی‌همتای او در زمینه‌ی باستان‌شناسی، فرهنگ مادی، هنرهای بصری، معماری، تاریخ، گاه‌شماری و جغرافیای این دوره سخن گفته است. پل کالینز نیز تأکید کرده است که کمتر پژوهشگری را می‌توان یافت که سهمی هم‌سنگ جولین رید در فهم بازیابی، دریافت و بازسازی آشور باستان داشته باشد. 

بخشی از کتاب بین النهرین

«فصل چهارم: توسعهٔ شهرنشینی و تمدن

پیامد عمیق و فراگیر تضاد بین شرایط محیطی نسبتاً ثابت جنوب بین‌النهرین با شرایط ناپایدار شمال آن یک جریان تأثیرگذار فرهنگی مناطق جنوب بر مناطق شمال بود و کمتر اتفاق می‌افتاد که فرهنگ شمال بتواند مناطق جنوبی را تحت‌تأثیر قرار بدهد. با در نظر گرفتن دنیای پیرامون بین‌النهرین می‌توان توالی قابل محسوسی از ابداعات و اختراعات و ترقی‌های صورت گرفته در طول پیش از تاریخ و همچنین بعد از آن را در جنوب تأیید کرد. از جانب مردم شمال هم برخی از ابداعات ارائه شده است ولی ساکنان جنوب آن‌ها را به چشم بربر و مرتجع می‌نگریستند.

اولین مدرک غیرقابل تکذیب این ادعا گسترش سفالگری عبید در شمال احتمالاً حدود ۵۰۰۰ ق.م. و کنار گذاشتن سفالگری حلف است. این گسترش را تا حدی می‌توان معلول یک علت فنی دانست و آن این‌که کوزه‌های عبید به وسیلهٔ چرخ‌های کم‌سرعتی که تسهیلای را برای ساخت و تزئین طرح‌های تکراری فراهم آورده بودند درست می‌شدند، و به این ترتیب روند تولیدی بسیار اقتصادی‌تر از ساخت کاشی‌های دستی حلف فراهم شده بود. به‌علاوه تغییرات بسیار بنیادی‌تری نیز در شمال وجود داشتند که یکی از قابل‌ملاحظه‌ترین آن‌ها ساخت یک بنای عالی در گاوره مطابق با خصوصیات متمایز و تزئینات داخلی یک معبد در جنوب بین‌النهرین بود.»