کتاب خشت و باروت

کتاب خشت و باروت (معماری نظامی ایران در عصر توپخانه) نوشته‌ نیلوفر ملک و علی عبدرضایی، اثری پژوهشی درباره‌ی تحولات معماری نظامی ایران از قرن نهم تا دوازدهم هجری قمری است. این کتاب که انتشارات دانشگاه هنر اصفهان آن را منتشر کرده، به بررسی تأثیر فناوری باروت و سلاح‌های گرم بر ساختار و شیوه‌های دفاعی شهرها و استحکامات ایران می‌پردازد. نویسندگان با تکیه‌ بر منابع تاریخی، نقشه‌ها، تصاویر و جداول متعدد سیر ورود و گسترش تسلیحات باروتی را در ایران و مقایسه‌ی آن با دیگر مناطق جهان تحلیل کرده‌اند. این اثر تلاش دارد با رویکردی تحلیلی، پاسخ‌های معماری ایران به چالش‌های نظامی عصر توپخانه را واکاوی کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب خشت و باروت

کتاب خشت و باروت که برگرفته از پایان‌نامه‌ی کارشناسی‌ارشد علی عبدرضایی با راهنمایی نیلوفر ملک است، با تمرکز بر دوره‌ی صفویان به بررسی معماری نظامی ایران در مواجهه با فناوری باروت و توپخانه می‌پردازد. این کتاب با رویکردی تحلیلی و مستند، به یکی از موضوعات کمتر بررسی‌شده در تاریخ معماری و نظامی ایران می‌پردازد. نیلوفر ملک و علی عبد رضایی در این کتاب، ضمن مرور تاریخچه‌ی ورود سلاح‌های گرم به ایران، به تحلیل تغییرات ساختاری در استحکامات و شهرهای محصور پرداخته‌اند. 

ساختار کتاب خشت و باروت شامل پیشگفتار، مقدمه و چند فصل است که هر یک به جنبه‌ای از تأثیر فناوری نظامی بر معماری اختصاص یافته‌ است. ملک و عبدرضایی با مقایسه‌ی روند تحولات در ایران و اروپا، به تفاوت‌های رویکرد ایرانیان و اروپاییان در مواجهه با انقلاب نظامی اشاره کرده‌اند. در این میان، نقش صفویان در شکل‌دهی به استراتژی‌های دفاعی و معماری خاص ایرانی، جایگاه ویژه‌ای دارد. کتاب با بهره‌گیری از نقشه‌ها، تصاویر و جداول، تصویری جامع از روند تغییرات دفاعی و شهری ایران در عصر توپخانه ارائه می‌دهد و به پرسش‌هایی درباره‌ی چرایی تفاوت مسیر ایران با دیگر قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی پاسخ می‌دهد.

خلاصه کتاب خشت و باروت

کتاب خشت و باروت به بررسی تأثیر فناوری باروت و سلاح‌های گرم بر معماری نظامی ایران در فاصله‌ی قرن نهم تا دوازدهم هجری قمری می‌پردازد. نویسندگان ابتدا با مرور تاریخچه‌ی اختراع و گسترش باروت در چین و سپس اروپا، زمینه‌ی ورود این فناوری به ایران را شرح داده‌اند. در ادامه، روند ورود تسلیحات باروتی به ایران و واکنش‌های معماری و نظامی ایرانیان در برابر این تحول بررسی شده است. کتاب نشان می‌دهد که برخلاف اروپا، که با ظهور توپخانه معماری نظامی دچار دگرگونی اساسی شد و طرحواره‌های جدیدی مانند استحکامات ستاره‌ای شکل گرفت، در ایران این تغییرات با تأخیر و به‌گونه‌ای متفاوت رخ داد. 

در ادامه درباره‌ی صفویان و جانشینان آن‌ها که به‌جای اقتباس کامل از الگوهای اروپایی، راه‌حل‌هایی بومی برای مقابله با تهدیدات جدید ارائه کردند مطالبی آمده است. این راه‌حل‌ها متأثر از شرایط جغرافیایی، اقتصادی و سیاسی ایران بود و به شکل‌گیری استراتژی‌هایی مانند زمین سوخته و تقویت استحکامات سنتی انجامید. این کتاب همچنین به نقش تفاوت تهدیدات از سوی عثمانی و ازبکان در شکل‌گیری این رویکرد دوگانه اشاره کرده و نشان داده است که معماری نظامی ایران، ضمن تأثیرپذیری از فناوری‌های نوین، هویت و مسیر خاص خود را حفظ کرده است.

چرا باید کتاب خشت و باروت را بخوانیم؟

کتاب خشت و باروت نه‌تنها روند ورود و تأثیر فناوری باروت را بر ساختار دفاعی شهرها و استحکامات ایرانی بررسی کرده، بلکه با مقایسه‌ی تطبیقی میان ایران و دیگر مناطق جهان، به درک عمیق‌تری از تفاوت‌های فرهنگی، جغرافیایی و سیاسی در مواجهه با تحولات نظامی می‌انجامد. استفاده از منابع متنوع، تصاویر، نقشه‌ها و جداول، مطالعه‌ی این کتاب را برای علاقه‌مندان به تاریخ، معماری و مطالعات نظامی جذاب و آموزنده می‌کند. این کتاب همچنین به پرسش‌هایی درباره‌ی چرایی مسیر متفاوت ایران در پذیرش فناوری‌های نوین پاسخ داده و زمینه‌ای برای پژوهش‌های بیشتر در این حوزه فراهم می‌آورد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به پژوهشگران و دانشجویان رشته‌های معماری، تاریخ، مطالعات نظامی و شهرسازی پیشنهاد می‌شود. همچنین به علاقه‌مندان به تاریخ ایران، به‌ویژه دوره‌ی صفوی و تحولات فناوری نظامی و کسانی که دغدغه‌ی شناخت ریشه‌های معماری دفاعی و استراتژی‌های بومی در ایران را دارند، توصیه می‌شود.