کتاب مربی و تربیت

در حین شکست، دست از دنیا کشیدن سهل است؛ در حال پیروزی، دست از دنیا کشیدن مشکل است.

اگر انسان بخواهد خودش را بشناسد، بهترین راه این است که آرزوهایش را بررسی کند.

انسان سالم فهمیدن را بر نفهمیدن ترجیح می‌دهد؛

وقتی می‌گوییم «انسان»، فرد و شخص به ذهن ما می‌آید، هیکل یک آدمیزاد به ذهن می‌آید و این از نقاط کور فهم انسان و از موانع رشد فهم و توسعهٔ ذهنی است. سعی کنید هر وقت می‌شنوید «انسان»، «فرد» به‌تنهایی به ذهنتان نیاید. جامعه هم انسان است. چطور وقتی‌که می‌گوییم آب، خاصیتش این است که قطره به ذهن شما نمی‌آید؟ آب را اعم از قطره و دریا حکم می‌کنید و بدون ملاحظهٔ کمّیتش، خواص آن را بیان می‌کنید. باید ذهن ما جوری باشد که وقتی می‌گوییم انسان، انسانی در ذهن بیاید که کمیت را در او حذف کرده‌ایم و او را اعم از فرد و جامعه داریم مطرح می‌کنیم؛ به‌طوری‌که آنچه دربارهٔ انسان گفته می‌شود، دربارهٔ جامعه‌اش هم صادق باشد؛

بدانید اگر عظیم‌ترین موقعیت‌ها را در جامعه پیدا کنید، تازه اول کار است، نه آخر کار. رسیدن به مقام کار نیست؛ از مقام چه استفاده‌ای کردن و از آن در چه راهی بهره‌بردن و آن را برای چه چیز گرفتن مهم است.

اگر فقط برای به‌دست‌آوردن بهشت کار کنی، به‌طور مطلق از بهشت بیرونت می‌کنند؛ یعنی بهشتی، بهشت‌پرست نیست، بلکه خداپرست است؛ یعنی هرچه غیر خدا بود، حتی بهشت، اگر انسان برای او بخواهد کار کند و به آن دل ببندد، موجب لغزشش می‌شود

تربیت به‌معنی به‌فعلیت‌رساندن استعداد و به‌کمال‌رساندن مستعد کمال است.

دوستی استراتژیک و پایدار فقط بین انسان‌هایی وجود دارد که انسانیت در آن‌ها به‌طور مستقر بر نفسانیت حاکم شده باشد.

هرگاه موج فتنه‌ای برخیزد، انسان اگر شک کند، غرق می‌شود.

این همان جمله‌ای است که عیسی‌بن‌مریم در انجیل دارد. به علمای سوء زمان خود می‌گوید: شما کاهی را در چشم دیگران می‌بینید، بدون اینکه شاخه‌ای را که در چشم خودتان فرورفته است دیده باشید. اگر تو اول آن چوب درشت را از چشم خودت بیرون بیاوری، بعد بهتر می‌توانی آن خار کوچک یا کاه کوچک را از چشم دیگری خارج کنی.

آدمیزاد چون بمیرد، مردم بپرسند که چه به‌جا گذاشت: «مَا تَرَکَ؟» چندمیلیون یا چند خانه گذاشته است؟ چند تا بچه دارد؟ زن دارد یا ندارد؟ پدر دارد؟ این مسائل ازنظر انسان‌ها مهم است؛ اما آن‌ها که این را تحویل می‌گیرند، یعنی فرشته‌ها، نوع دیگری سؤال می‌کنند و از هم می‌پرسند: «مَا قَدَّمَ؟» چه چیزهایی تقدیم کرده و مقدم بر خودش فرستاده است؟

خودت سبقت نگیر؛ اگر تو را ندیدند، خودت را نشان نده؛ اگر صحبت می‌کنند و با تو مشورت نمی‌کنند غصه نخور؛ نگو ما را آدم ندانستند؛

سوءاستفادهٔ شیطان از تمایلات فطری انسان

تکبر انحراف است و تواضع افتادن انسان در جا و خط و توان خودش.

ما باید مرز بین این دو مطلب را بشناسیم: کجا باید چوب خورد و صدا نداد تا فطرتی بیدار بشود و کجا به انسانی باید چوب زد تا فطرت او بیدار بشود؛ یعنی گاه باید از انسان کتک بخوری تا او را بیدار کنی و گاه باید او را بزنی تا بیدار بشود.

مسلم یعنی متوجه الی‌الله؛ مسلم یعنی کسی که مواظب است روی از خدا برنگرداند.

«مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا.»

«فرد» و «اجتماع» هیچ‌یک اصالت ندارد. اصالت با «انسان» است. مافی‌الانسان اصیل است. مافی‌الانسان است که جامعه را و همچنین فرد را شکل می‌دهد.

اساس، درخشیدن انسانیت است. زندگی یعنی فرصتی که به انسان داده شده تا با استفاده از آن بتواند ظهور و طلوع کند و به‌عنوان یک حقیقت اعلی تجلّی کند. «تجلّی»، حقیقت انسان است؛

اصل مهم در رهبری این است که وقتی مردم کاری می‌کنند، رهبر آن‌ها را زیاد تشویق کند تا آن‌ها در کارشان رغبت پیدا کنند، نه اینکه اگر خلافی کردند چنان خلاف را بزرگ کند که شخصیتشان کوبیده شود.

صبر به‌معنای «ایستادن از تلاش» نیست. صبر به‌معنی «مأیوس‌نشدن و به مقاومت ادامه‌دادن» است.

انقلاب فرهنگی این است که از دیدگاهی دیگر به زندگی نگاه کند.

وقتی می‌بیند هوشش از دیگران بیشتر است، بداند در مقابل آفرینش از دیگران بدهکارتر است.

جامعه‌ای که به غفلت افتاده، ضربهٔ جنگ بیدارش می‌کند؛ جامعه‌ای که گرفتار تفرقه شده، ضربهٔ جنگ او را متحد و متشکل می‌کند. چرا؟ چون تفرقه نتیجهٔ «خفتگی» است

این حرفی که تو می‌زنی دانه است و فکر او زمین است. ببین در این زمین چقدر بذر می‌توان پاشید؟ اگر تو در یک متر زمین یک کیلو گندم پاشیدی، هیچ‌کدامش سبز نمی‌شود. اگر هم سبز شوند، همدیگر را خفه می‌کنند. موعظه و اندرز و حرف زیاد در یک فضای کم باعث می‌شود که حرف‌ها همدیگر را له کنند

وقتی هم‌شاگردی‌اش مدادپاک‌کن از او می‌خواهد که خط را پاک کند و او مضایقه می‌کند، یادش بیاید که همان کاری را می‌کند که قارون کرد. قارون در جنبهٔ خودش، یعنی در مافی‌الشرایط خودش، این طفل هم در مافی‌الشرایط خودش.

باید گفت در مورد مطالعه هم همین‌طور است. اگر ما کتاب زیاد بخوانیم، وقتی هم صحبت می‌شود، تکیه‌کلاممان این است که به‌قول فلانی، به‌قول فلانی. خب به‌قول خودمان چه؟ هیچ چیز

دین یعنی ارادهٔ آخرت، دین یعنی نارسابودن دنیا؛ یعنی انسان با مطالعهٔ دنیا احساس کند که دنیا برایش قانع‌کننده نیست و منتهای آرزویش را در دنیا پیدا نمی‌کند.

خیانت به یک انسان گاهی نیز به این صورت است که شرایط را چنان از دسترس او خارج کنی که یأس بر او غالب شود و هرگونه فعالیت تعطیل گردد؛ پس مرز بین خیانت و خدمت و ظلم و احسان، فعال‌کردن انسانیت و به‌تعطیل‌کشیدن آن است.

مَرکب هرچه کامل‌تر و سریع‌السیرتر و مطمئن‌تر باشد، وقتی راکب راه خطا رفت، دامنهٔ خسارات و تلفاتش وسیع‌تر می‌شود و میزان صدمات آن افزوده می‌گردد، وقتی علوم انسانی معلوماتی برخلاف واقع و اطلاعاتی غلط بود، هدف به غلط انتخاب می‌شود و طبعاً جهت منحرف می‌شود؛ پس زیربنای اصلاح در تعلیم و تربیت، اصلاح تعلیمات در علوم انسانی است.