کتاب گاندی چه می‌گوید

گاندی می‌گفت «قانون عشق است که بر نوع بشر فرمان می‌راند» و اگر این‌طور نبود، ما هم نبودیم. به نظر او، «این‌که انسان همچنان وجود دارد نشان می‌دهد نیروی همبستگی بیش از نیروی گسستگی است و نیروی مرکزگرا بزرگ‌تر از نیروی مرکزگریز».

«بزدلی عجزی است بدتر از خشونت. بزدل در آرزوی انتقام است، اما چون از مرگ می‌ترسد، می‌نشیند تا دیگران، مثلا دولت وقت، از او دفاع کنند. بزدل مرد نیست. لیاقت ندارد عضوی از جامعهٔ مردان و زنان باشد.»

نمی‌توان خشونت‌پرهیزی را به کسی آموخت که یارای ایستادگی ندارد و از مرگمی‌هراسد. موش بینوا که همیشه لقمهٔ گربه می‌شود خشونت‌پرهیز نیست. اگر زورشمی‌رسید، با کمال میل قاتلش را می‌خورد، اما جز فرار کاری از او ساخته نیست. نمی‌تواناو را بزدل نامید، چون طبیعتش چنان است که بیش از این کاری از او ساخته نیست. اماوقتی یک انسان در برابر خطر مثل موش رفتار کند، به‌حق باید گفت بزدل است.

گاندی در واپسین روزهای عمرش، زمانی که کشتار و جنگ داخلی در جریان بود، اصرار داشت برنامهٔ نیایش خود را، که در معابد هندو برگزار می‌شد، با آیه‌ای از قرآن آغاز کند. این کارش هندوهای متعصب را چنان خشمگین کرد که سرانجام یکی‌شان او را کشت.

می‌گفت: «هرگاه ناگزیر شده‌ام نوشته‌های حتی پنجاه سال قبل خود را با آثار اخیرم مقایسه کنم، هرگز نشانی از ناسازگاری بینشان ندیده‌ام.»

گاندی درس وکالت خوانده بود، اما در بحث و مناظره چیره‌دست نبود. اگر گیر منتقدی زیرک می‌افتاد، به‌ندرت می‌توانست جواب کوبنده‌ای بدهد و بیشتر وقت‌ها به حرف‌های قلنبه‌سلنبه متوسل می‌شد. یکی از نخستین منتقدانش یک بار به‌حق به او گفته بود: «به نظر من استدلالت منسجم نیست. جمله‌هایت ربط چندانی به هم ندارند.»

گاندی بیش از آنچه نشان می‌داد تناقض (درونی) داشت. اما نباید از یاد برد که او پیش و بیش از هرچیز خود را «مصلح و مردعمل» یا «آرمانخواه عملگرا» می‌دانست، کسی که «منطق برایش پسینی است و پیش از رویداد نمی‌آید». می‌گفت: «من برای خلق تألیفات دانشگاهی ساخته نشده‌ام. قلمرو من عمل است.»(۳۱) آنچه برایش اولویت داشت انجام کار بود، نه انسجام و دقت اندیشه.

خلاصه‌کردن یک عمر فعالیت گاندی در قالب نظریه‌ای منسجم کاری دشوار است، البته نه صرفاً به سبب حرف‌های متناقضش. گاه سطحی بود، جواب‌های سرسری می‌داد و حتی سخت متکبر می‌شد. در باب موضوعی مثل سوسیالیسم حکم‌های کلی می‌داد و بعد اعتراف می‌کرد: «کتابی دراین‌باره نخوانده‌ام.»(۳۶) یا دربارهٔ سینما می‌گفت «از آن خوشش نمی‌آید»، حال آن‌که به اعتراف خودش «هرگز» پایش را به سالن سینما نگذاشته بود.

«بدون عشق به پروردگار، عشق راستین به انسان برایم مطلقاً ناممکن است.»

«برای تصمیم‌گیری دربارهٔ کارهایم به نیروی عقلانی اتکا نمی‌کنم. عمل عقلانی برای من منوط به تأیید ندای درون است.»

گاندی از هر «ایسم» فرقه‌گرایانه‌ای پرهیز داشت، حتی «گاندیسم». می‌گفت: «دوست دارم بشنوم مرگ بر گاندیسم.» یا جای دیگر: «ایسم باید نابود شود.»(۵۴) اما جایگزینی که پیشنهاد می‌کرد گاه به تفننی مستبدانه می‌مانست

گاهی شبیه استالین می‌شد که درباب زبان‌شناسی هم حکم می‌داد، با این تفاوت که مخالفان گاندی به گولاگ تبعید نمی‌شدند و صرفاً ممکن بود از ریاضتگاه او اخراج شوند.

درست است که تاریخ بشر آکنده از خشونت به نظر می‌رسد، اما، به گفتهٔ گاندی، این چیزی نیست جز خطای دید، نتیجهٔ کار کاتبان و محققانی که به اقتضای حرفه‌شان استثنا را قاعده دانسته‌اند: «تاریخ درواقع سیاههٔ تک‌تک وقفه‌هایی است که در حرکت روان نیروی عشق یا روح پیش آمده.»

حرفش این بود که اگر متفقین بخواهند متحدین را در نبرد نظامی شکست دهند، باید «از آن‌ها قوی‌تر باشند و نتیجتاً بدتر و بیرحم‌تر». چنین چیزی «نه رهایی از نازیسم» که پیروزی «نازیسم برتر» است. (۲۰) فاتح آرام‌آرام شبیه مغلوب می‌شود و درنتیجه عملا خودش هم شکست می‌خورد. «چنین فتحی معنایی ندارد مگر آماده‌شدن برای جنگی غیرانسانی‌تر از جنگ کنونی، همان‌گونه که این جنگ نیز غیرانسانی‌تر از قبلی بود.»(۲۱)

می‌گفت: «سازمان ملل متحد با همان سلاح‌های هیتلر به جنگ او رفت و آخر کار از هیتلر هم هیتلری‌تر شد.» یا: «آنچه در اروپا رخ داد نابودی هیتلریسم به دست ابرهیتلریسم بود.

اگر انتخاب فقط بین بزدلی و خشونت باشد، من خشونت را توصیه می‌کنم. مثلا در سال ۱۹۰۸ که به من حمله کردند و نزدیک بود بمیرم، پسر بزرگم پرسید اگر آن‌جا بود، چه‌کارباید می‌کرد؟ آیا باید فرار می‌کرد و می‌گذاشت من را بکشند یا زور بازویش را ــ که هم ازآن برخوردار بود و هم به استفاده از آن متمایل ــ به کار می‌گرفت و من را نجات می‌داد؟ گفتم وظیفه داشت از من دفاع کند، ولو با خشونت..

گاندی می‌گفت: «ازخودگذشتگی دنیا را تکان می‌دهد. درنده‌ترین حیوانات را هم رام می‌کند، چه رسد به وحشی‌ترین انسان‌ها.»

ریاضت و رنج ممکن است به وجدان ۹۹ درصد از مردم تلنگری بزند و آنان را به عمل وادارد. اما فقط نیروی متحد و بی‌باک اکثریتی غالب است که آن ۱ درصد را تکان می‌دهد و کنار می‌زند. همان‌طور که گاندی، در مواقعی که صراحت به خرج می‌داد، می‌گفت، تنها زبانی که این ۱ درصد می‌فهمند زبان «شورش علنی» است.