کتاب روح نماز

انسان از مقام قیام به رکوع می‌رود که نشان از تواضع است، بعد به سجده می‌رود که اوج عبودیّت و مظهر فنا است سپس به مقام عالم ظاهر که تشهد است و بقای بعد از فنا بازمی‌گردد.‌ پس نماز که حقیقت آن، باطن انسان کامل و به منزلهٔ اسم اعظم است، بسیار اهمیّت دارد

از حضرت امیرالمؤمنین (ع) روایت شده که می‌فرمایند: «إنّ لِلْقُلُوبِ إقْبالًا وَ إدْباراً؛ فَإذا أقْبَلَتْ فَاحْمِلُوها عَلَی النَّوافِلِ، وَإذا أدْبَرَتْ فَاقْتَصِرُوا بِها عَلَی الْفَرائِضِ»(دل‌ها گاهی پرنشاط و زمانی بی‌نشاط است؛ آن‌گاه که نشاط دارند آن‌ها را بر انجام‌دادن مستحبات (علاوه بر واجبات) بگمارید و هنگامی که بی‌نشاط‌اند تنها به انجام‌دادن واجبات قناعت نمایید).

«درمان نفی خواطر، طلوع عشق و محبت خداوند است و هنگامی که عشق خداوند در قلب آدمی جای گیرد، محبّت دیگران رفتنی است»

حضرت امیرالمؤمنین (ع) نیز فرمودند: «قَلَّ مَنْ تَشَبَّهَ بِقَوْم إِلاَّ أَوْشَکَ أَنْ یَکُونَ مِنْهُمْ»(کمتر شده است کسی خود را شبیه قومی کند و سرانجام از آنان نشود)

کنارگذاشتن‌دنیا، درمان غفلت است.

خداوند انسان را به‌گونه‌ای آفریده است که بین این لایهٔ ظاهر و لایهٔ باطن یک پیوند متناسب برقرار است. به‌طوری که حالات بدن در قلب و بالعکس حالات قلب در بدن، اثرگذار است. مثلاً هنگامی که انسان به سجده می‌رود خودبه‌خود حال تواضع در قلبش ایجاد می‌شود اما هنگامی که با یک لباس فاخر در صدر مجلس و در جای بزرگان می‌نشیند، حال تواضع قلبی‌اش از دست می‌رود.

هر عبادتی مانند هر غذایی، آثار مخصوص‌به‌خود را دارد.

نماز دارای وحدت حقیقی است و عامل وحدت آن، نیت شخص نمازگزار است.

اگر ما فلسفهٔ اعمال را به‌طور صحیح متوجه شویم و بدانیم مراد شرع مقدّس از این ذکر خاص در رکوع و سجده چیست، از این پس تلاش می‌کنیم تا حال قلبی ما در رکوع و سجده به‌گونه‌ای باشد که مطلوب خداوند متعال است.

کند. هرچه نفس انسان لطیف‌تر و گیرندگی‌اش قوی‌تر شود، ارتباطش با دیگر موجودات عالم بیشتر می‌شود و بیشتر می‌تواند حقایق را دریافت کند

توحید به این معنا است که «خدایا ربوبیّت مطلقه از آن توست و عبودیّت و بندگی از آن من».

تنها راه تشخیص میزان رشد افراد، میزان عبودیّت آن‌ها است.

مرحلهٔ اول رسیدن به عبودیّت، کسب علم است.

بنا بر یک اصل کلی همان‌گونه که غذای ظاهریِ آلوده، عامل مریضی بدن سالم می‌شود، عبادت معنویِ آلوده نیز مسبّب بیماری روح و باعث ابتلای نفس به امراض است.

پس ای عزیز: اگر ایمان به آنچه ذکر شد که گفتهٔ انبیاء (ع) است آوردی و خود را برای تحصیل سعادت و سفر آخرت مهیا نمودی و لازم دانستی حضور قلب را که کلید گنج است، تحصیلی کنی، راه تحصیل آن این است که اولاً رفع موانع حضور قلب را نمایی و خارهای طریق را از سر راه سلوک ریشه‌کن کنی و پس از آن، اقدام به خودِ آن، نمایی

از روحانیّت آن ذوات مقدّسه استمداد می‌کنیم برای این سفر روحانی و معراج ایمانی

فرموده‌اند که قرآن را با آرامش بخوانید، تا حقایق آن در جان و دلتان نفوذ کند.

پیامبر اکرم (ص) که فرمودند: «الطُّرُقُ الَی الله بِعَدَدِ اَنفاسِ الخَلائِق»(به عدد نَفَس‌های آفریدگان به سوی خدا راه است)».

بدتر از همه اینکه آن‌چنان در بحث‌های فلسفی و کلامی و مسائل دقیق علمی غرق می‌شوند که پانصد دلیل برای اثبات خداوند می‌آورند، ولی قدمی به‌سمت خداوند برنمی‌دارند.

توحید طوری است که اگر آن را کسی باز کند، می‌شود شریعت و اگر شریعت را فشرده و جمع کنیم، می‌شود توحید.

علم حجابی است که انسان باید در آن داخل شود اما سعی کند تا در آن باقی نماند و از آن خارج شود و درهمان حال که تلاش می‌کند تا با ورود به علم از اهل جهل نباشد، نگذارد تا علم برای او پرده و حجاب شود و او را از رسیدن به حقیقت بازدارد.

انسان باید به‌مقدار رفق، مجاهده هم داشته باشد.

در دستورات شرع مقدّس آمده است که: خداوند رحمت کند کسی را که هر کاری را که شروع می‌کند، تمام نموده و نیمه‌کاره نگذارد. یکی از چیزهایی که به‌شدّت سبب ایجاد خواطر می‌شود، کارهای نیمه‌کاره‌ای است که انسان انجام داده اما به پایان نرسانده است و اصطلاحاً پرونده‌اش باز است زیرا این امور به‌شدّت از ذهن انسان انرژی و نیرو می‌گیرد.

امام صادق (ع) فرمودند: «فاجْعَلْ قَلْبَکَ قِبلَةً لِلِسانِکَ لا تُحَرِّکْهُ الّا بِاشارةِ الْقَلْب»(قلب خود را قبله زبانت قرار بده؛ جز با اشاره قلب و موافقت عقل و رضای ایمان زبان مجنبان).

دنیا یعنی آن لایه‌ای از عالم هستی که انسان می‌تواند با همین دستگاه‌های ادراکی خود، با آن ارتباط برقرار کند؛ در کنار این دنیا، عالم غیب و پنهانی به نام آخرت وجود دارد که جدای از اینجا نیست بلکه باطن همین عالم دنیاست، ولی چون از دید ما پنهان است و پس از این دنیا آشکار می‌شود به آن، عالم غیب و عالم آخرت گفته می‌شود. این عالم برای اهلش غیب نیست و آن‌ها هم‌اکنون آن باطن و غیب را به میزان سعه و ظرفیت خود دریافت می‌کنند. اهل دنیا یعنی کسانی که فقط ظاهر را می‌بینند و اهل آخرت یعنی کسانی که علاوه بر ظاهر، باطن را نیز مشاهده می‌نمایند.

«خداوندا، تو خود از حال ضعیف و بیچارگی ما آگاهی و می‌دانی که ما بدون دستگیری ذات مقدّس تو از دست دشمنی با این قدرت و قوّت راه گریزی نداریم. خدایا اگر لطف و رحمت تو نباشد، این دشمن قوی پنجه ما را به خاک هلاکت می‌اندازد و به ظلمت و شقاوت گرفتار می‌کند. تو را به خاصان درگاهت و مَحرمان بارگاهت قسم می‌دهم که از ما متحیّران وادی ضلالت دستگیری فرما و قلوب ما را از غّل و غشّ و شرک و شکّ پاک فرما، انَّکَ وَلِیُّ الهِدایَة».

محبت یا ترسی که در اثر درک عظمت طرف مقابل در قلب ایجاد می‌شود، حالت خشوع می‌گویند.

اخلاص یعنی زبان حال انسان دائماً این باشد: «خدایا همه‌کاره تویی و هیچ‌کاره منم. مالک محض و غنیِ بالذات تویی و فقیر محض منم».

عبودیّت، ملاکی برای شناخت انسان‌ها در مکاتب فکری و تربیتی و تفکیک عرفان‌های کاذب از عرفان حقیقی است.

در احوالات حضرت امیرالمؤمنین علی‌بن‌ابی‌طالب (ع) نیز آمده است که وقتی صدای اذان را شنیدند بسیار گریستند و در تفسیر «قَدْ قَامَتْ الصَّلَاة» فرمودند: «حَانَ وَقْتُ الزِّیارَةِ وَ الْمُنَاجَاةِ وَ قَضَاءِ الْحَوَائِجِ وَ دَرْک الْمُنَی وَ الْوُصُولِ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِلَی کرَامَتِهِ وَ غُفْرَانِهِ وَ عَفْوِهِ وَ رِضْوَانِه» (هنگامه زیارت و مناجات و برآورده شدن حاجات و رسیدن به آرزو و وصال خداوند و رسیدن به کرامت و آمرزش و عفو و رضوان او رسید).