کتاب اسطوره و نماد در ادبیات و هنر

ستاری: بسیار خوب است. ژان کوکتو تفسیر اسطوره‌ای می‌کند. این مهم است. ژان کوکتو یک چیزی را می‌گیرد، مثلاً اُزیریس را می‌گیرد، می‌شود ماشین دوزخی. ولی اگر کسی نداند ماجرا چیست، اصلاً احتمال نمی‌دهد ماجرا این‌طور است. کوکتو بالکل همه‌چیز را منقلب می‌کند. این‌جا اُرفه و اُزیریس مغلوب حاکمان دوزخ نمی‌شوند، بلکه آن‌ها را مغلوب می‌کنند. کار بزرگ کوکتو تفسیر اسطوره است به زبان امروز.

ستاری: برای من، پازولینی از آن مقوله‌های سینمایی که می‌گویم نیست. تارکوفسکی یک چیز دیگر است. فیلم تارکوفسکی از جهت زیبایی‌شناسیِ فیلم، فیلم نیست، ابزاری است برای بیان آن مقصودِ رمزی. فیلم باید مستقل باشد. باید زبان خودش را پیدا کند، نباید بگیرد. در مملکت ما کسی که از عهدهٔ این کار برمی‌آید ناصر تقوایی یا کیمیاوی است.

پرویز کیمیاوی. آن‌که فیلم مغول‌ها و باغ سنگی را ساخت. آن‌ها زبان سینما را بلدند. موضوع را به خدمت زبان می‌گیرند، نه این‌که سینما بیاید به خدمت آن درآید. آن کاری که تارکوفسکی می‌کند بسیار زیباست، اما از مقولهٔ فیلم خارج است.

این‌که آن‌قدر اسطوره‌ها بر ما سیطره پیدا کرده‌اند که به جای ما می‌اندیشند

آن‌قدر اسطوره‌ها بر ما سیطره پیدا کرده‌اند که به جای ما می‌اندیشند

چیزی که ما باید تمیز بدهیم و تمیز نمی‌دهیم، این است که هر چیزی ریشه در گذشته ندارد. این خاصیت کسانی است که شیفتهٔ ایران باستان‌اند. متأسفانه این آدم‌ها همه‌چیزشان از این اندیشه ریشه می‌گیرد. اگر شما خلافش را بگویید، گردن‌تان را از قفا می‌زنند. من بارها این آدم‌ها را دیده‌ام. این‌ها معمولاً از راه زبان‌شناسی وارد اسطوره‌شناسی می‌شوند.

این‌که واقعاً اسطوره می‌تواند زبان رمزی داشته باشد، یکی از تبعات مدرنیته است. در واقع، آدم‌های امروزی از این دید به اسطوره نگاه می‌کنند. این برای آن‌ها، یعنی اسطوره‌باورها، واقعیت است. همین است که هست. همان‌جور که گفتم به شما. شخصی به من گفت آن‌جا که شما گفتید ماهی رمز فلان چیز است اشتباه می‌کنید. ماهی همین ماهی است و یونس رفته است توی دهن ماهی. اما اگر شما فکر می‌کنید که ماهی معنایش این است، همان‌طور که رمز ماهی را می‌بینید و تفسیر می‌کنید و می‌خواهید آن را بر این قصه منطبق کنید، این از تبعات مدرنیته است.

این دختر، یعنی خود شهرزاد، که از پیش می‌داند محکوم است و ممکن است اعدام شود ــ و می‌داند که این پادشاه بسیاری از آدم‌ها را سربه‌نیست کرده و ممکن است او هم سرنوشتش مثل آن‌ها باشد. این را خوب می‌داند ــ اما می‌گوید من تقدیر را به بازی می‌گیرم. این تقدیری که باید بر من حاکم بشود، یعنی باید من را تبدیل بکند به آدمی که کشته شود، آن را تبدیل می‌کنم به ضدتقدیر. البته نمی‌داند. مطمئناً از اول چنین اطمینانی ندارد. چنین امیدی دارد. ‫بنابراین، چیز بسیار جالب برای من در هزار و یک شب این است که خود تقدیر به معنای اسلامی‌اش مطرح نیست. بازی با تقدیر مطرح است. این ورای آن حکم فقهی مسلمانی در باب تقدیر است. یک چیز دیگر درش هست، این است که شهرزاد را تبدیل می‌کند به این شخصیت دوست‌داشتنی که با علم به این‌که ممکن است تقدیرش مرگ باشد، خطر می‌کند و تقدیر را به بازی می‌گیرد.