کتاب انقلاب ایران

اعطای حق رأی به زنان و اقلیت‌های مذهبی یکی از مسائل خاص دینی بود که آیت‌اللّه خمینی به‌خاطر آن در سال ۱۳۴۲ به رژیم حمله کرد.

کمک‌های مالی بازاریان به سه شکل انجام می‌شد. نخست اینکه، مبالغ هنگفتی پول به روحانیان بلندپایه و به‌ویژه آیت‌اللّه خمینی دادند تا هزینهٔ فعالیت‌های انقلابی خود را تأمین کند و به هر شکلی که مناسب می‌بیند، مصرف کند. بنا به یک برآورد، هنگامی که آیت‌اللّه خمینی در پاریس بود، بازاریان ۲۰ میلیون پوند به او کمک مالی کردند. (‌۷)

تعطیلی بازار تهران و دیگر شهرهای کشور عملی نمادین بود که بازرگانان بازار از دورهٔ قاجار به بعد برای نشان دادن نارضایتی خود از حکومت آن را انجام می‌دادند.

بنا بر این چهارچوب نظری، می‌توان عوامل زیر را به‌عنوان عوامل شکل‌دهندهٔ انقلاب ۱۳۵۷ ایران برشمرد: ۱. کاهش چشمگیر اقتدار و قدرت دولت به دلیل تحولات داخلی و بین‌المللی؛ ۲. فعالیت‌های گروه‌های مخالف در بحبوحهٔ ضعف سیاسی دولت؛ ۳. وجود شرایط اجتماعی که به گسترش گرایش‌ها و تمایلات انقلابی در جامعه منجر شد؛ ۴. شکل‌گیری روابط مؤثر میان گروه‌های مخالف متفاوت با طبقاتی که در پی به دست آوردن حمایت آنها بودند.

وقوع یک انقلاب موفق نیازمند وجود مجموعه‌ای از شرایط لازم «اجتماعی» و «سیاسی» است. به‌لحاظ سیاسی، «لازم است قدرت و اقتدار نخبگان حاکم درنتیجهٔ وقوع برخی تحولات داخلی یا بین‌المللی به‌صورت معناداری تضعیف شود. گروه‌هایی که در پی سرنگونی نخبگان حاکم هستند، از ضعف قدرت سیاسی حکومت بهره برده و باعث سرنگونی حکومت می‌شوند. در جامعه نیز باید تمایل به تغییر انقلابی وجود داشته باشد. برای اینکه گروه‌های مخالف نظام سیاسی بتوانند مشروعیت مردمی را به دست آورند و حمایت آنان را در سرنگونی رژیم حاکم کسب کنند، وجود دو عامل اجتماعی ضروری است. نخست اینکه، گروه‌های مخالف باید ابزارهای اجتماعی لازم را برای نشر شعارها و تبلیغات خود در جامعه و ایجاد پیوندهای لازم با طبقات مردم داشته باشند. ... دوم اینکه، توده‌های مردمی از شرایط اجتماعی ناراضی باشند و به حمایت از گروه‌های مخالف گرایش پیدا کنند».

رژیمی که مشروعیت خود را به دلیل تغییر ارزش‌ها از دست داده است، برای باقی ماندن در قدرت به‌نحوی فزاینده بر نیروهای قهریهٔ خود تکیه می‌کند. هنگامی که ارزش‌های رژیم حاکم دیگر مشروع شناخته نمی‌شوند، موفقیت انقلاب بیش از هر چیز به پیروزی نظامی انقلابیون بر نخبگان سازش‌ناپذیر حاکم بستگی دارد

کاهش معنادار قدرت و توان دولت در ادارهٔ کارآمد جامعه ازجمله عوامل مهمی است که در تمام نمونه‌های تاریخی انقلاب‌ها دیده می‌شود.

گِر، همانند دیویس، ناکامی و سرخوردگی روانی را عامل اصلی انقلاب‌ها می‌داند. ناکامی و سرخوردگی هنگامی به وجود می‌آید که انتظاراتی که عموماً به‌عنوان انتظارات تحقق‌پذیر و قابل‌حصول شناخته می‌شوند،‌ تحقق نمی‌یابند.

دولت کارتر به شاه به‌عنوان متحدی قوی و مهم نگاه می‌کرد که تداوم حکومت او برای حفظ ثبات و امنیت در ایران، خاورمیانه و سرتاسر جهان مفید بود. (‌۱۱۹) به استثنای برخی از مقامات دون‌پایهٔ وزارت امور خارجهٔ آمریکا که به سقوط شاه به‌عنوان پیروزی عمده‌ای برای حقوق بشر نگاه می‌کردند، هیچ مقامی در دولت آمریکا خواهان پایان رژیم پهلوی نبود.

انقلاب‌ها،‌ درنتیجهٔ فروپاشی ساختاری نظام سیاسی از یک سو، و فعالیت گروه‌ها و سازمان‌هایی که از چنین شرایطی بهره می‌گیرند از سوی دیگر، به وقوع می‌پیوندند. انقلاب تنها زمانی روی خواهد داد که این دو تحول با یکدیگر مصادف شوند. پس از حادث شدن این دو پدیده است که گروه‌های انقلابی می‌توانند آلترناتیو سیاسی خود را برای نظام رو به زوال پیشین مطرح کنند. هنگامی که نهادهای سیاسی ضعیف هستند، ولی هیچ گروه سیاسی دارای حمایت مردمی وجود ندارد که بتواند اقدام به سرنگونی رژیم مستقر کند، ممکن است جنگ قدرت داخلی یا کودتا رخ دهد. اما انقلاب مستلزم تغییر واقعی نظام‌های سیاسی و جایگزین شدن یکی به‌جای دیگری است.

سفیر شاه در لندن، با اشاره به تجربهٔ شخصی خود می‌گوید: «ترس به‌جای عقلانیت،‌ ترس به‌جای عقل سلیم و ترس به‌جای وطن‌پرستی؛ این سه عنصر بر زندگی کارمند ایرانی حاکم‌اند»

فروپاشی ساختاری دولت پهلوی حاصل دو تحول مهم سیاسی بود. در داخل، کاستی‌ها و ضعف‌های نظام‌مند حکومت پهلوی به همراه بهره‌گیری گروه‌های مختلف مخالف رژیم از این کاستی‌ها و فعالیت‌های آنها علیه حکومت، فروپاشی رژیم پهلوی را تسهیل کرد. در خارج، رژیم به‌شدت از کنار گذاشته شدن «دکترین نیکسون» در ایالات متحده که متعاقب انتخاب جیمی کارتر به رئیس‌جمهوری این کشور در سال ۱۳۵۵ صورت گرفت، آسیب دید. این دو تحول مهم سیاسی به‌طور کامل به یکدیگر مربوط نبود، اما قدرت ترکیبی آنها پیامدهایی مهلک و ویرانگر برای حکومت ایران داشت.

تنش‌ها در ششم سپتامبر ۱۳۴۱/۱۹۶۲، پس از اینکه روزنامه‌ها از تصویب لایحهٔ اعطای حق رأی به زنان و اقلیت‌های مذهبی در مجلس خبر دادند، از شهر قم آغاز شد. (‌۹۴) آیت‌اللّه‌های قم خیلی زود با فرستادن تلگرام به شاه و نخست‌وزیر به این مسئله واکنش نشان دادند و به شاه و نخست‌وزیر متذکر شدند که این قانون تمامیت اسلام و استقلال کشور را تضعیف خواهد کرد.

در تمام انقلاب‌ها، همواره گروه‌های مخالفی هستند که از فرصت‌های به‌دست‌آمده - فرصت‌هایی که درنتیجهٔ زوال قدرت دولت به دست می‌آیند - برای سرنگونی نخبگان حاکم استفاده می‌کنند. (‌۶۴) برعکس،‌ نبود گروه‌های مخالف در عراق امروزی ازجمله دلایل مهمی است که نشان می‌دهد چرا دولت ظاهراً ضعیف عراق (این کشور سال‌هاست که درگیر جنگ است) در یک انقلاب سرنگون نشده است.

امینی از زمان آغاز ناآرامی‌ها در کشور بر این نکته اصرار داشت که شاه باید علناً برخی از اعضای حکومت را که از نظر مردم فاسد شناخته می‌شوند، محاکمه و به مجازات برساند و فردی را به نخست‌وزیری منصوب کند که تا حدودی میان مردم محبوبیت و احترام داشته باشد.

آیت‌اللّه خمینی تنها فردی بود که با صدای بلند از سرنگونی رژیم پادشاهی و شاه طرفداری می‌کرد و از قبل طرح کلی نظری برای نظام سیاسی بعدی تدوین کرده بود.

واکنش طبقات متوسط و طبقات متوسط روبه‌بالا بود که به حزب رستاخیز به‌عنوان اسباب خنده و یکی دیگر از ترفندهای سیاسی حیله‌گرانهٔ رژیم پهلوی نگاه می‌کردند. روحانیان و بازاریان که در دستهٔ دوم قرار داشتند، خود را از سوی حزب تازه‌تأسیس رستاخیز در معرض خطر و تهدید می‌دیدند. (‌۳۴) هنگامی که در ژانویهٔ ۱۳۵۶/۱۹۷۸ نخستین تظاهرات خشونت‌آمیز علیه رژیم پهلوی در قم شکل گرفت، تظاهرات‌کنندگان به دفتر محلی حزب رستاخیز حمله کردند و آن را از بین بردند. بعدها،‌ مسئولان حزب رستاخیز اعتراف کردند که این حزب «هرگز از حمایت مردمی طبقات مختلف جامعه» برخوردار نشد؛ زیرا مردم «از آغاز نسبت به بانیان آن بدگمان بودند»(‌۳۵). خود شاه هنگامی که در تبعید بود اذعان کرد «تجربه نشان داد تأسیس حزب رستاخیز اشتباه بود»(‌۳۶).

رژیم تصور می‌کرد چریک‌ها، به‌ویژه چریک‌هایی که شاه آنها را «مارکسیست‌های اسلامی» می‌نامید، نیرومندترین دشمنان رژیم هستند. شاه به آیت‌اللّه خمینی به‌عنوان یک «روحانی پیر و ناتوان» نگاه می‌کرد، نه چیزی بیش از آن. (‌۸۷) شاه، حتی پس از سرنگونی خود، نه مساجد بلکه دانشگاه‌ها را اصلی‌ترین نهادهایی می‌دانست که باعث ایجاد شورش‌ها و اعتراض‌ها علیه سلطنت او شده بودند. (‌۸۸) تصور حکومت این بود که جامعهٔ «مدرن‌شدهٔ» ایران بیشتر مجذوب روشنفکران کمونیست خواهد شد تا روحانیان سنتی. به‌هرحال، در پایان تابستان ۱۳۵۷، حتی برای رژیم نیز روشن شده بود که کانون اصلی مخالفان را روحانیان شکل می‌دهند و نه کمونیست‌ها، و این اسلام است که رژیم باید با آن مبارزه کند.

سازش با خمینی به‌معنای تسلیم کردن خود به عنصری ضدایرانی بود که مخالف آزادی و تمدن نیز بود. در جنگی که به مسئلهٔ مرگ و زندگی یک ملت مربوط است، انسان باید خود را فدا کند و هزینه‌های سنگین آن را بپذیرد ... من کسی نیستم که به‌راحتی بترسم و وحشت کنم.

آیت‌اللّه خمینی با دادن تضمین‌های متعدد مبنی بر اینکه روحانیان نمی‌توانند در سیاست دخالت کنند و شخص او «هیچ نقشی در حکومت نخواهد داشت»(‌۱۷)، هرگونه شک و تردید دراین‌باره را که ممکن است حکومتِ بدیلِ پادشاهیِ پهلوی گونه‌ای حکومت دینی باشد، از میان برد و خود را مدافع و حامی دموکراسی و آزادی نشان داد.

ازآنجاکه در دورهٔ انقلاب ابهامی کلی دربارهٔ ماهیت و شکل نظامِ جایگزین پادشاهی پهلوی وجود داشت، می‌توان گفت در هریک از این پاسخ‌ها رگه‌ای از حقیقت وجود دارد. به‌هرحال، به‌وضوح می‌توان گفت نظام شکل‌گرفته در دورهٔ پس از انقلاب، نظامی دموکراتیک نیست. عدم شکل‌گیری دموکراسی در ایران پس از انقلاب را می‌توان به‌لحاظ نظری قابل‌تبیین دانست (‌۱)، به‌ویژه اینکه جامعهٔ ایران به‌لحاظ تاریخی فاقد هنجارهای اجتماعی و فرهنگی لازم برای استقرار دموکراسی است. فرهنگ ایرانی هیچ‌گونه سنت همکاری سیاسی ندارد و گرایش‌های بسیار فردگرایانه و فرقه‌ای را درون خود جای داده است.