بریده‌هایی از کتاب مفاهیم تحلیل رفتار متقابل

در ساختار شخصیت هر فردی سه بخش «والد»، «بالغ» و «کودک» وجود دارد که با توجه به لزوم ارتباط درونی یا بیرونی در هر زمان فقط یکی از سه بخش شخصیت ما کنش و واکنش نشان می‌دهد.

در درون هر کس نیرویی نهفته است که می‌توان از آن به‌عنوان عقل، منطق و مصلحت برای برخورد با واقعیت‌ها نام برد، به این جنبه از شخصیت «بالغ» گفته می‌شود که ارتباطی به سن و میزان تحصیلات ندارد و شامل توجه به واقعیت موجود و جمع‌آوری اطلاعات، بررسی و نتیجه‌گیری منطقی می‌شود.

پیام «کودک»: به من کمک کن، این مسئله را حل کنم. - پاسخ «والد حمایت‌گر مثبت»: اول خودت سعی کن، اگر نتوانستی من کمکت می‌کنم. - پاسخ «والد حمایت‌گر منفی»: تو خسته شدی، بگذار من برایت مسئله را حل می‌کنم. - پاسخ «والد انتقادگر مثبت»: اگر درس‌هایت را با دقت می‌خواندی، چنین چیزی از من نمی‌خواستی. - پاسخ «والد انتقادگر منفی»: از بی‌سوادی توست که مسئله به این راحتی را نمی‌توانی حل کنی.

افرادی‌که مسیر حرکت انرژی روانی آن‌ها باز است و انرژی آزادانه در آن جریان دارد، خود را پرتوان، باانگیزه، بانشاط و پویا می‌یابند و اشخاصی که مسیر حرکت انرژی آن‌ها مسدود شده است، احساس ناتوانی، بی‌انگیزگی، خمودگی و ایستایی می‌کنند.

مطالعه این کتاب برای موفقیت در آزمون‌های مقدماتی، پیشرفته و تخصصی انجمن بین‌المللی تحلیل رفتار متقابل مناسب است که دوره‌ها و کارگاه‌های آموزشی و انجام آزمون‌های آن در بخش آموزش انجمن تحلیل رفتار متقابل برگزار می‌شود.

ابهام و پیچیدگی در مفاهیم، تخصصی بودن و زمان طولانی درمان در دیگر روش‌های روان‌درمانی باعث شد تا تحلیل رفتار متقابل با مفاهیم اساسی و واژه‌های ساده به‌سرعت جایگزین روش‌های روان‌درمانی قدیمی شود. به‌همین علت تحلیل رفتار متقابل عمومیت یافته است و هر جا که انسان‌ها حضور دارند و با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند، این نوع درمان کاربرد دارد و به‌عنوان ابزاری برای تغییر و حل مشکلات مورد استفاده قرار می‌گیرد. تحلیل رفتار یک مکتب علمی کاربردی است که در آن از به‌کار بردن مفاهیم پیچیده، اجتناب شده

تقدیم به تمام افرادی که در راه گسترش علم و کاربرد آن بخشی از عمر خود را به دیگر انسان‌ها هدیه می‌دهند منصور بهرامی

هر چقدر انسانی بیشتر از «بالغ» خود استفاده کند، بهتر می‌تواند آن‌را تقویت کند. اریک برن می‌گوید حالت شخصیتی «بالغ» مانند عضله‌ای است که هرچه بیشتر از آن استفاده شود، قوی‌تر می‌شود.

درحالی‌که ‌«والد حمایت‌گر» خصوصیت‌هایی مانند مراقبت، نگرانی، بخشندگی، اطمینان‌بخشی و آسان‌گیری همراه با صمیمیت دارد، ‌«والد انتقادگر» قدرتمند، نظارت‌گر همراه با سخت‌گیری، منضبط، تنبیه‌کننده، پافشاری‌کننده و خودرأی است

هنگامی‌که کودک در اثر تربیت والدین می‌آموزد که به‌صورتی خاص احساس، فکر یا رفتار کند، پس از مدتی آن‌ها به‌صورت شرطی بروز خواهند کرد.

مکث ارادی حالتی است که یک فرد قبل از بروز افکار، احساسات و رفتارهای شرطی مکث می‌کند و از طریق «بالغ» خود به تصمیم‌گیری مجدد در کنش‌ها و واکنش‌های فردی می‌پردازد و در رفتار خود تغییر ایجاد کرده و دیگر به‌صورت شرطی عمل نمی‌کند. مکث ارادی، زمانی می‌تواند صورت پذیرد که «بالغ» مجری شخصیت باشد و انجام این کار مستلزم آگاهی از لحظه حال (این‌جا و اکنون) و بازنگری منظم رفتارهای روزانه است.

در مقایسه با انزوا، خطرهای روانی آداب و رسوم بیشتر می‌شود

از دیدگاه تحلیل رفتار متقابل؛ افراد زمان خود را به شش روش سپری می‌کنند. به‌عبارتی دیگر وقتی انسان‌ها در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، به شش روش متفاوت این وقت را با هم می‌گذرانند؛ به این معنا که هر فردی گاهی از افراد دیگر کناره می‌گیرد (انزوا یا فاصله گرفتن از دیگران)، زمانی به تشریفات می‌پردازد (مراسم و مناسک یا پرداختن به آداب و رسوم)، در برخی موارد به گفتگوهای سرگرم‌کننده مشغول می‌شود (وقت گذرانی)، گاه برای گذراندن زمان، به‌کار می‌پردازد (کار و فعالیت) یا گاهی اوقات در نقش‌های خاص وارد رابطه با دیگران می‌شود (بازی‌های روانی) و بالاخره احتمال دارد که وقت خود را با ارتباطی سالم و دور از هرگونه بازی روانی بگذارند (صمیمت)

در ارتباط متقابل صمیمانه بین دو نفر هیچ‌گونه پیام پنهانی وجود ندارد، بنابراین سطح اجتماعی و روانی پیام‌ها با یکدیگر هماهنگی دارد که این مهم‌ترین تفاوت بین صمیمیت و بازی است. در ارتباط صمیمانه هر یک از طرفین ارتباط، مسئولیت کارهای خود را بر عهده دارند. در واقع صمیمیت انتخاب رابطه «کودک» به «کودک» است که بدون بازی‌های روانی برقرار می‌شود و «بالغ» بر آن نظارت دارد؛ همچنین این ارتباط لحظاتی از ارتباطات انسانی است که احساسات ظریف طرفین ابراز و محبت بین دو نفر برانگیخته می‌شود که به معنی علاقه‌ای واقعی و به دور از هر نوع آلایش است.

تحلیل رفتار متقابل یک تئوری روان‌شناسی است که توسط دکتر اریک برن در سال ۱۹۵۰ میلادی ارایه شد و به لحاظ کاربرد آن در حل مشکلات احساسی و رفتاری، مورد قبول جامعه روان‌شناسی قرار گرفته و به‌طور تدریجی در زمینه‌های مشاوره، روان‌کاوی، گروه‌درمانی، مدیریت، جامعه‌شناسی، توسعه سازمانی و آموزش، نظریه‌های جدیدی ارایه و گسترش پیدا کرده است

در تحلیل رفتار، نقش محیط و ارتباط اجتماعی از اهمیت فراوانی برخوردار است؛ ولی در نهایت افراد خود مسئول زندگی و رفتار خود هستند، و باید این مسئولیت را پذیرا باشند و به نقش خود در زندگی بیشتر از هر عامل دیگری توجه کنند.

امروزه متخصصان تحلیل رفتار متقابل می‌توانند ادعا کنند که با استفاده از روش‌های کاربردی و زبان تازه‌ای که برای روان‌شناسی ابداع شده، دامنه این علم، علوم اجتماعی، آموزشی، مدیریت منابع انسانی، ساختارهای سازمانی، روان‌کاوی و گروه درمانی را نیز در بر می‌گیرد. به این ترتیب پویایی تئوری تحلیل رفتار، آن‌را از دیگر مکتب‌ها متمایز کرده است.

بحث‌های کلی آن بر پایه چهار اصل زیر طبقه‌بندی می‌شود: ۱. تحلیل ساختار شخصیت ۲. تحلیل ارتباط متقابل ۳. تحلیل بازی‌های روانی ۴. تحلیل نمایش‌نامه زندگی (سناریو)

اصلی‌ترین کاربرد تحلیل رفتار متقابل در انسان‌ها، ایجاد شناخت رفتاری، احساسی و ذهنی است که سه جنبه مهم شخصیت است. با کمک تحلیل رفتار و به‌منظور کسب شناخت از شخصیت بالقوه و کشف جایگاه واقعی خویشتن، تغییر در ساختار شخصیتی به‌طور کامل امکان‌پذیر می‌شود.

انتشار کتاب‌های پرفروش بازی‌هایی که مردم به آن می‌پردازند، بعد از سلام چه می‌گویید، من خوب هستم ـ تو خوب هستی، برای پیروز شدن متولد شده‌ایم و ارایه مقالات و سمینارهای بین‌المللی باعث شناساندن بیشتر تحلیل رفتار متقابل در بین اقشار مختلف جامعه شد.

هسته درون، عمیق‌ترین سطح روحی و روانی هر فرد را در برمی‌گیرد و وحدت‌بخش شخصیت هر فرد است و منبع انرژی روانی او به‌شمار می‌رود. گاهی از هسته درون با واژگانی مانند غریزه، ناخودآگاه، ذات، فطرت یا نهاد یاد می‌شود، اما آنچه در تمام این واژه‌ها مشترک به‌نظر می‌رسد، وجود ساختاری بکر از موجودیت ابتدایی و تحت نفوذ نیامده انسان است و تا زمانی‌که تربیت صورت نگرفته باشد، بکر بودن، خود را حفظ می‌کنند

«والد» شامل بسیاری از رویدادهای بیرونی است که در ۵ تا ۷ سال اول زندگی در مغز کودک ضبط می‌شوند. بیشتر این محفوظات محصول اطلاعات کودک از پدر و مادر یا جانشینان آن‌ها است. تمام مطالب و رفتارهایی که کودک از والدین خود حس می‌کند، می‌شنود یا می‌بیند، در بخش «والد» ضبط می‌شود؛ همچنین پندها، دستورها، سخت‌گیری‌ها و رفتارهای حمایت‌کننده، ساختار بخش «والد» را شکل می‌دهند.

‌«والد» انباشته از باورها، قضاوت‌ها، ارزش‌ها و ویژگی‌هایی است که در دو گروه کلی ‌«والد حمایت‌گر» و ‌«والد انتقادگر» (گاهی ‌«والد کنترل‌گر» نیز نامیده می‌شود) قرار می‌گیرند.

«والد حمایت‌گر» نصیحت یا پنددهنده، راهنمایی و حمایت‌کننده، مشوق و پرورش‌دهنده و «والد انتقادگر» انتقادکننده، مچ‌گیر، ایرادگیر، سرزنش‌گر و تحقیرکننده است.

«والد» می‌تواند در رفتار و گفتار خود مثبت یا منفی باشد. به‌عبارت دیگر «والد حمایت‌گر» و «والد انتقادگر» هر یک به دو بخش مثبت و منفی تقسیم می‌شوند.

«والد حمایت‌گر مثبت»: پیام‌ها و دستورهایی است که به منظور رشد جسمی، روانی، ذهنی و اجتماعی کودک، به‌صورت تحکم پرورش‌دهنده ابراز می‌شوند. مثال‌هایی از حالت شخصیتی «والد حمایت‌گر مثبت»: ۱. وقتی پایت را جلوی بزرگ‌ترها دراز نمی‌کنی، به خودت و آن‌ها احترام می‌گذاری.

«والد حمایت‌گر منفی»: پیام‌ها و دستورهایی است که فقط حالت حکم‌های مسدودکننده از طرف والدین یا جانشینان آن‌ها باشد و به‌صورت حمایت افراطی به کودک منتقل می‌شوند. مثال‌هایی از حالت شخصیتی «والد حمایت‌گر منفی»: ۱. هر بار خواستی بند کفش‌هایت را ببندی، به من بگو تا برایت ببندم.

«والد انتقادگر مثبت»: پیام‌ها و دستورهایی که برای رشد جسمی، روانی، ذهنی و اجتماعی کودک به‌صورت تحکم‌آمرانه ابراز شوند. مثال‌هایی از حالت شخصیتی «والد انتقادگر مثبت»: ۱. اگر داروهایت را نخوری، به زور به تو می‌خورانم.

هرگاه بدون توجه به شرایط استرس‌زای بیرونی و به‌طور کامل خودانگیخته رفتار می‌کنیم، در حالت «کودک طبیعیی» به سر می‌بریم. واکنش‌های «کودک طبیعی» بدون توجه به انتظارات والدین و به‌طور صریح ابراز می‌شوند و انرژی لازمه را از هسته درون به‌دست می‌آورد.

رفتارهای «کودک انطباق‌یافته» همواره به آن صورت است که گویی والدین با نگاه کردن رفتار یا شنیدن گفتار کودک او را تحت‌نظر دارند. به این ترتیب رفتاری بسیار محدودتر از ‌«کودک طبیعی» دارد، محدود به آنچه که والدین می‌خواهند. ‌«کودک انطباق‌یافته» ممکن است مطیع، خوش اخلاق، کوشا، سرکش یا هر شکل دیگری به‌نظر برسد، بنابراین «کودک انطباق‌یافته» به دو صورت «کودک مطیع» و «کودک شر» خود را نمایان می‌سازد؛ اما به‌هر حال به‌صورتی رفتار خواهد کرد که والدین یا جانشینان آن‌ها از او انتظار دارند.