کتاب جامعه‌شناسی دین

جادوگران نیز کارگزاران دست تنهایی‌اند که در برابر نوسان‌های روزمره تقاضای خدماتشان آسیب‌پذیرند، ولی به هر روی، آن‌ها از طریق همپیوستگی‌های مذهبی می‌توانند نظریه‌هایی را در باره قدرت‌هایی که باز می‌نمایند ارائه کنند و از این طریق تقاضای منظم‌تری را برای کار و خدماتشان ایجاد کنند. کشیشان و کاهنان نیز می‌توانند به مفاهیم قدرتمند و خدایانی جهانی توسل جویند و از این راه مؤمنان را به وفاداری و حمایت از خودشان وادار سازند. بدین‌سان، رشد تخیل مذهبی تحت تأثیر منطق منافعی تحقق می‌یابد که با افکار بیان شده و سرانجام با همین افکار دچار محدودیت می‌شود.

هر چه یک جهان‌بینی مذهبی عقلانی‌تر شده باشد، تناقض‌هایی که همین جهان‌بینی می‌آفریند شدیدتر می‌شوند و در نتیجه، محرک نوسازی مذهبی نیرومندتر می‌گردد.

به نظر وبر، عقلانی‌سازی از «عقلانیت» عملی که ویژگی جهانی جستجوی تسلط عمل‌گرایی بر حوادث عادی زندگی انسان است، و نیز از فرهنگ منحصربه‌فرد (و از بسیاری جهات نابخردانه) «عقل‌گرایی» غربی که می‌کوشد زندگی همه انسان‌ها را با یک رشته معانی یکسان سازگار سازد، بسیار متفاوت است.

آدم‌ها منافعشان را دنبال می‌کنند. ولی ابزارهای دست آن‌ها در این پیگیری سرسختانه منافع، افکارشان است.

این‌که چگونه می‌توان بر یک خدا یا دیو خاص از طریق واداشتن یا استغاثه تأثیر گذاشت، پرسش بسیار ساده‌ای است و پاسخش این است که بیش‌تر روش‌هایی که برای این نوع تأثیرگذاری به کار رفتند، موفق از کار درآمده‌اند. همچنان‌که یک جادوگر باید فره خود را حفظ کند، یک خدا نیز باید توانش را پیوسته به نمایش گذارد. اگر تلاش برای تأثیر گذاشتن بر یک خدا دائمآ ناکارآمد از کار درآید، چنین نتیجه گرفته می‌شود که یا آن خدا ناتوان است یا رویه درستی برای تأثیرگذاری کارآمد بر این خدا شناخته نشده است؛ در نتیجه، مردم آن خدا را رها می‌کنند