کتاب فصوص‌الحکم و نقش‌الفصوص

«حقیقت، خداست و خدا وجود دارد؛ از آن جهت که حقیقت وجود دارد».

هر کسی راهی دارد و صراطِ همه در خویش نهان است. هر که راهش را بیرون از خود بجوید و از خویشتن غافل شود، کج‌راهه رفته است. حلاّج گوید: «راه‌های رسیدن به خدا به تعداد نفوس خلایق است». اگر آدمی به مذهب (راه) نیاز دارد، برای این است که به چند سؤالش پاسخ گویند: از کجا آمده‌ایم؟ برای چه آمده‌ایم و برای آنچه که آمده‌ایم چگونه عمل نماییم تا بدانیم به کجا خواهیم رفت؟

«آدمی به خدا نزدیک‌تر از آن است که گمان می‌برد. خویشتن را با خدای خویش بشناس؛ و خدای خویش را هم با خویشتنِ خویش. با چشمِ بصیرِ خدا بنگر، و با گوشِ او بشنو، تا بتوانی با زبانش سخن بگویی. خود را پنهان مکن، و در تجلّی اسماء، خویشتن را آشکار ساز؛ تا خدا نیز برای تو آشکار شود!»

حال به حکمت خلقت صورت ظاهری او پی‌بردید و دریافتید که منظور از خلقت روح آدم، صورت باطنی خداوند است. پس او هم حق است و هم خلق. آدم همان نفس واحده‌ای است که نوع انسانی از آن آفریده شده و مستحقّ خلافت گردید.

هر کسی راهی دارد و صراطِ همه در خویش نهان است. هر که راهش را بیرون از خود بجوید و از خویشتن غافل شود، کج‌راهه رفته است. حلاّج گوید: «راه‌های رسیدن به خدا به تعداد نفوس خلایق است».

نسبت آدم با جهان هستی مانند نسبت نگین با انگشتر است. او نگین و نقش و نشان و ملک و ملکوت و مُهر خداوندی است. از اینرو وی را خلیفه نامید؛ زیرا خداوند او را حافظ و نگهدارندۀ خلقش نهاد.

جسم بزرگ را در آینه‌ای کوچک، کوچک می‌بینیم؛ و اگر آینه مستطیل یا دایره‌ای شکل باشد، جسم نیز مستطیل یا دایره‌ای شکل می‌بینیم؛ و گاه هم جهت راست را در مقابل جهت چپ مشاهده می‌کنیم. انعکاس صورت حضرت حق نیز به مثابه گوناگونیِ آینه با تجلّیاتی متفاوت آشکار می‌گردد

ابن‌عربی را دیدم که می‌گفت: «آدمی به خدا نزدیک‌تر از آن است که گمان می‌برد. خویشتن را با خدای خویش بشناس؛ و خدای خویش را هم با خویشتنِ خویش. با چشمِ بصیرِ خدا بنگر، و با گوشِ او بشنو، تا بتوانی با زبانش سخن بگویی. خود را پنهان مکن، و در تجلّی اسماء، خویشتن را آشکار ساز؛ تا خدا نیز برای تو آشکار شود!».

اَعیان همه شیشه‌های گوناگون بود کافتاد بر آن پرتوِ خورشیدِ وجود هر شیشه که سرخ بود یا زرد و کبود خورشید در آن هم به همان شکل بنمود (جامی)