کتاب سرخ نشستن

شما نان نمی‌خواهید. آب نمی‌خواهید. لباس و کفش‌وکلاه هم نمی‌خواهید. آن‌چه امروز از آب‌ونان برای شما واجب‌تر است قانون است. می‌فهمید چه می‌گویم؟ قانون.

مادربه‌خطای اجنبی! گل بگیرند مملکت‌داری‌تان را که در خاک خودت، در قصر شاه مملکت، باید به اجنبی باج سبیل بدهی. خیلی زور دارد. خیلی.

در این ملک همیشه خون پاک آن‌ها که دست به ظلم نیالوده‌اند بر زمین ریخته و سر آن‌ها که سربلند زیسته‌اند بر سر دار رفته.

همهٔ صفحات تاریخ پر است از تنهایی آزادگانی چون شما. میرزاجان، قربانت بروم، در این ملک همیشه خون پاک آن‌ها که دست به ظلم نیالوده‌اند بر زمین ریخته و سر آن‌ها که سربلند زیسته‌اند بر سر دار رفته.

مگر خودت برای من نگفتی همهٔ دعواها بر سر منفعت دو دولت اجنبی است، حال ما ساده‌دلان می‌خواهیم از این آب گل‌آلود به نفع مردم بیچاره ماهی بگیریم.

دیروز مریم، دختر حبل‌المتین، می‌گفت پدرش مکرراً می‌گوید این سفارت‌ها محال است بگذارند آزادی‌خواهی به ثمر بنشیند.

ما یک ملت ناراضیِ ناراحتی هستیم آقا. عنایت می‌فرمایید؟ به معنای واقع ناراضی هستیم. همین شاه جوان، قبلهٔ عالم، که خدا سایه‌اش را از سر ما کم نکند، اگر دستش را تا مرفق در آب طلا ببرد و در حلق این مردم فروکند، باز هم به جانش نق می‌زنیم. امروز نان می‌خواهیم. نان بدهند، فردا آزادی می‌خواهیم. آزادی بدهند، فردا یک چیز دیگر را اختراع و از ایشان طلب می‌کنیم. همین رجالی که امروز در صدر امورند، دارالشورا را عرض می‌کنم، خودشان را بکشند باز هم نخواهند توانست رضایت ما مردم را جلب کنند. نق‌نق کار یومیهٔ ماست آقا! به سر مبارک قسم! صبح‌مان شام نخواهد شد اگر به ادارهٔ امور اشکال نگیریم و نق نزنیم. همین رجال که امروز به جان‌شان دعا و ثنا می‌شود فردا از همین مردم کتک خواهند خورد. من مردهٔ کفن‌پوسانده، شما گل صدبهار. ببینید که عرض بنده به واقع می‌پیوندد یا خیر.

این انگلیسی‌ها هم می‌خواستند نسقی از روس‌ها بکشند که کشیدند. خیال خام است که فکر کنیم دل‌شان برای مردم بدبخت ما سوخته. جای پای خودشان را می‌خواستند در این بلوا سفت کنند که کردند. این فلان‌الدوله‌ها و چی‌چی‌السلطنه‌ها هم یک عمر است چریده‌اند. نسل‌اندرنسل در نازونعمت غوطه خورده‌اند. آرام نخواهند نشست. یک‌شبه هم ول نخواهند کرد. ما، خلیل‌جان، با کرورکرور شازده و خان طرف‌ایم که مثل زالو چسبیده‌اند بیخ حلق ملت. مرغ که نیستند بگوییم کیش‌کیش… بروند جا! در همین تهران تا دلت بخواهد شازده هست که این مجلس نیم‌بند تیری شده در چشم‌شان. مردم… مردم هم که…

در مردمی که می‌گذشتند دقیق شد. چهره‌ها را می‌کاوید. چیزی در چهرهٔ این مردم بود که خلیل می‌شناخت اما از درکش عاجز بود.

دور باش. کور باش. رویت را برگردان.

آخر شما انصاف بدهید، این چه مجلسی شد؟ هر چه ارباب از شمر بدتر و خان آدم‌خوار بوده شده نمایندهٔ مجلس. این‌ها صد برابر شاه و عمله‌اکره‌اش خون ملت را در شیشه ریخته‌اند. حالا شده‌اند نمایندهٔ همین مردم. این‌ها می‌خواهند حقوق دهاتی بدبخت را استیفا کنند؟ این‌ها که برای امثال آن بیوک‌خان خون‌خوار کف می‌زنند و کِل می‌کشند؟ اگر همین آقایان روشن‌ضمیر و نمایندگان آذربایجان نبودند، معلوم نبود چه بر سر همین مجلس نیم‌بند می‌آمد.

چه‌طور تا مدرسهٔ دخترانه‌ای می‌خواهد تشکیل شود که این طفلکان از ابتدایی‌ترین حقوق خود برخوردار شوند و گنگ و لال و بی‌سواد به دنیا نیایند و بدبخت و بیچاره و مظلوم از دنیا نروند، از هر طرف فریاد برمی‌خیزد که زن اگر خواندن یاد بگیرد به همسایه نامهٔ عاشقانه می‌نویسد! حالا همین زن‌ها که زیر دست‌وپای اجنبی افتاده‌اند، در عداد آدم نیستند؟

این‌طور که پیداست زن تنهاوتنها در ردیف دیگ و اسباب سفره و حشم طویله است برای آقایان. اگر بخواهد حقوق طبیعی خود را مطالبه کند، باید سر او را گذاشت بر خشت باغچه و گوش‌تاگوش برید. نشنیده‌ای که یکی از آقایان گفت بر این مملکت باید گریست که دبستان دوشیزگان در آن باز باشد؟ خودم با گوش‌های خودم شنیدم و با چشم‌های خودم دیدم که بر سر مدرسهٔ بی‌بی‌خانم استرآبادی چه آوردند. من و همین دختر حبل‌المتین رفته بودیم از بام تماشا می‌کردیم. خیل عظیمی کفن‌پوشیده، مشعل‌به‌دست‌گرفته، قداره‌ها را در آسمان می‌چرخاندند که ما این فاحشه‌خانه را بر سر اهالی‌اش خراب و استرآبادی را قطعه‌قطعه می‌کنیم.

آی مسلمان! ظلم را ببین. ظلم را بشناس. این‌که هم خودت و هم زنت و هم بچه‌هایت بی‌سوادید از ظلم است. این‌که هیچ‌کس در این ملک بر جان و مال و ناموسش ایمن نیست از ظلم است. از بی‌قانونی است. از استبداد است.

«اما این‌طور نمی‌ماند خلیل‌جان. ما روزگار بدتر از این را هم دیده‌ایم. آن روزگار رفت. این هم می‌رود. فقط گُل عمر آدمیزاد است که میان این سنگ‌های آسیا… خدا کند برای شما جوان‌ها روزگار برگردد.»

استبداد و ارتجاع نمی‌گذارد آدم‌ها آموزش ببینند و حق را از ناحق تمیز دهند. خود جهل! جهل نمی‌گذارد جاهل ببیند و چشمش روشن شود. جهل و لج با هم قرین‌اند آقا. از این‌ها گذشته، با این ترس و خوفی که در چشم‌ها می‌بینید چه خواهید کرد؟ همه از سایهٔ خودشان هم می‌ترسند.

چاره در کار مدام و روشن کردن مردم است. این مردم هنوز خواب‌اند علی‌اکبر. به هر زمزمه‌ای در خواب شانه‌به‌شانه می‌شوند.