کتاب شاه اسماعیل صفوی و تغییر مذهب

یکی از مهم‌ترین عناصر موجود در طریقت که شاه اسماعیل بعدها از آن به نفع خویش سود جُست، سرسپردگی مطلق مرید در برابر مراد یا پیر طریقت بود.

تحلیل سوم از آشنایی کامل اسماعیل با آموزه‌های مذهب زیدی و تشیع دوازده‌امامی سخن می‌گوید. در این تحلیل، شاه اسماعیل و اطرافیانش با اطلاع از شرایط انتخاب امام در مذهب زیدیه و نظریۀ غیبت امام در مذهب تشیع دوازده‌امامی، مذهب تشیع دوازده‌امامی را برگزیدند. در تشیع زیدی، انتخاب و خروج امام شرایط بسیار سهلی دارد و تنها داشتن نسب فاطمی و جهاد با شمشیر علیه حکومت وقت برای امام نامیدن یک نفر کفایت می‌کند. از همین رو ممکن بود اعلام تشیع زیدی در حکم مذهب رسمی، در ادامه شاه اسماعیل را با شورش‌های مستمرِ مدعیان امامت مواجه کند. اما در تشیع دوازده‌امامی با توجه به غیبت امام و نبود زمان مشخصی برای ظهور، اسماعیل می‌توانست خود را نایب امام و حتی خود امام غایب بنامد، چنان‌که در اشعار منتسب به او به این مضامین برمی‌خوریم.

اسماعیل در سال ۹۰۷ ه‌. ق در تبریز تاج‌گذاری کرد و در همان روز و طی مراسمی، که جزئیات آن پیش از این بررسی شد، تشیع دوازده‌امامی را مذهب رسمی ایران اعلام کرد. اولین اقدامات شاه اسماعیل پس از تاج‌گذاری، اقداماتی خشونت‌آمیز در جهت استقرار و تثبیت مذهب جدید و انتقامجویی شخصی و خانوادگی بود. او دستور داد شیعه‌ستیزانِ ساکن تبریز که موجب آزار و اذیت شیعیان شده بودند کشته شوند. همچنین کسانی که به اقدام شاه برای تغییر مذهب بدبین بودند سخت مجازات شدند. کمترین علاقه به تسنن مساوی با مرگ بود.

اطلاعات بی‌نظیر مندرج در سفرنامه‌های ونیزیان که در سال‌های نزدیک به این رویدادها به ایران آمده بودند، مملو از گزارش‌هایی مبنی بر خشونت‌های بی‌حد‌و‌حصر شاه اسماعیل در تبریز است. بنا بر این روایت‌ها، شاه اسماعیل دستور داد در کشتن اهل سنت حتی به زنان آبستن نیز رحم نشود. قبر یعقوب‌بیگ آق‌قویونلو و بسیاری از امرای آق‌قویونلو که به ظن شاه اسماعیل در نبرد تبرسران حضور داشتند شکافته و استخوان‌هایشان سوزانده شد. حتی سگان تبریز هم از بی‌رحمی شاه در امان نماندند و زنان روسپی تبریزی که شمارشان سیصد نفر عنوان شده به دو نیم شدند.

شاه اسماعیل در عزای شکست چالدران لباس سیاه بر تن کرد و دستور داد سادات نیز عمامۀ سیاه بر سر بگذارند.

نه می‌توان با توجه به نقص اطلاعات دربارۀ مسائل اجتماعی و مذهبی در طول سالیانِ پس از ورود اسلام به ایران تا زمان ظهور صفویه با قطعیت از علاقه‌مندی توده‌های ایرانی به تشیع سخن گفت و نه می‌توان از کنار گسترش تشیع صوفیانۀ پس از حملۀ مغولان به‌راحتی گذشت. نه می‌توان ضربِ شمشیر را در ترویج آموزه‌های شیعیانه عامل اصلی دانست و نه می‌توان جنگ‌های خونبار اسماعیل را در مسیر فراگیر کردنِ تشیع به هیچ گرفت. نه می‌توان تشیع را فرهنگِ برآمده از میراث باستانی ایران دانست و نه می‌توان نقش آن را در حفظ دستاوردهای فرهنگِ ایرانی انکار کرد.

از همین رو ممکن بود اعلام تشیع زیدی در حکم مذهب رسمی، در ادامه شاه اسماعیل را با شورش‌های مستمرِ مدعیان امامت مواجه کند. اما در تشیع دوازده‌امامی با توجه به غیبت امام و نبود زمان مشخصی برای ظهور، اسماعیل می‌توانست خود را نایب امام و حتی خود امام غایب بنامد، چنان‌که در اشعار منتسب به او به این مضامین برمی‌خوریم.

سپاهیانِ پیشاهنگ صفوی به رهبری حسین‌بیگ لله بدون جنگ وارد بغداد شدند و سید محمد کمونه، متولیِ نجف را که از حامیان صفویه بود و باریک‌بین او را زندانی کرده بود، آزاد ساختند. شاه اسماعیل در میان جشن و شادی شیعیان بغداد وارد شهر شد. اما خشونت‌طلبی او نقطۀ پایانی نداشت. به دستور او بسیاری از اهل سنت بغداد از جمله کودکان، زنان و مردان قتل‌عام شدند. همچنین او در اقدامی کم‌نظیر در توهین به قبر یکی از چهار پیشوای بزرگ اهل سنت، فرمان داد قبر ابوحنیفه، رهبر حنفیان، شکافته و استخوان‌هایش سوزانده شود. همچنین شاه اسماعیل در اقدامی منزجرکننده دستور داد در جای مقبرۀ ابوحنیفه مبال ساخته شود و برای قضای حاجت در آن‌جا پاداش در نظر گرفت. تخریب مقابر اهل سنت و نمادهای سنی از دیگر اقدامات بدیع شاه اسماعیل در این سفر جنگی بود. او در کنار این اقدامات خشونت‌بار و انتقامجویانه، دستور بازسازی مقابر شیعی از جمله آرامگاه‌های حضرت علی (ع) در نجف و امام حسین (ع) در کربلا را صادر کرد؛ هدایای ارزشمندی به این آرامگاه‌ها اهدا کرد و در احیای قنات نجف کوشید.