بریده‌هایی از کتاب شاه اسماعیل صفوی و تغییر مذهب

یکی از مهم‌ترین عناصر موجود در طریقت که شاه اسماعیل بعدها از آن به نفع خویش سود جُست، سرسپردگی مطلق مرید در برابر مراد یا پیر طریقت بود.

تحلیل سوم از آشنایی کامل اسماعیل با آموزه‌های مذهب زیدی و تشیع دوازده‌امامی سخن می‌گوید. در این تحلیل، شاه اسماعیل و اطرافیانش با اطلاع از شرایط انتخاب امام در مذهب زیدیه و نظریۀ غیبت امام در مذهب تشیع دوازده‌امامی، مذهب تشیع دوازده‌امامی را برگزیدند. در تشیع زیدی، انتخاب و خروج امام شرایط بسیار سهلی دارد و تنها داشتن نسب فاطمی و جهاد با شمشیر علیه حکومت وقت برای امام نامیدن یک نفر کفایت می‌کند. از همین رو ممکن بود اعلام تشیع زیدی در حکم مذهب رسمی، در ادامه شاه اسماعیل را با شورش‌های مستمرِ مدعیان امامت مواجه کند. اما در تشیع دوازده‌امامی با توجه به غیبت امام و نبود زمان مشخصی برای ظهور، اسماعیل می‌توانست خود را نایب امام و حتی خود امام غایب بنامد، چنان‌که در اشعار منتسب به او به این مضامین برمی‌خوریم.

اسماعیل در سال ۹۰۷ ه‌. ق در تبریز تاج‌گذاری کرد و در همان روز و طی مراسمی، که جزئیات آن پیش از این بررسی شد، تشیع دوازده‌امامی را مذهب رسمی ایران اعلام کرد. اولین اقدامات شاه اسماعیل پس از تاج‌گذاری، اقداماتی خشونت‌آمیز در جهت استقرار و تثبیت مذهب جدید و انتقامجویی شخصی و خانوادگی بود. او دستور داد شیعه‌ستیزانِ ساکن تبریز که موجب آزار و اذیت شیعیان شده بودند کشته شوند. همچنین کسانی که به اقدام شاه برای تغییر مذهب بدبین بودند سخت مجازات شدند. کمترین علاقه به تسنن مساوی با مرگ بود.

اطلاعات بی‌نظیر مندرج در سفرنامه‌های ونیزیان که در سال‌های نزدیک به این رویدادها به ایران آمده بودند، مملو از گزارش‌هایی مبنی بر خشونت‌های بی‌حد‌و‌حصر شاه اسماعیل در تبریز است. بنا بر این روایت‌ها، شاه اسماعیل دستور داد در کشتن اهل سنت حتی به زنان آبستن نیز رحم نشود. قبر یعقوب‌بیگ آق‌قویونلو و بسیاری از امرای آق‌قویونلو که به ظن شاه اسماعیل در نبرد تبرسران حضور داشتند شکافته و استخوان‌هایشان سوزانده شد. حتی سگان تبریز هم از بی‌رحمی شاه در امان نماندند و زنان روسپی تبریزی که شمارشان سیصد نفر عنوان شده به دو نیم شدند.

شاه اسماعیل در عزای شکست چالدران لباس سیاه بر تن کرد و دستور داد سادات نیز عمامۀ سیاه بر سر بگذارند.