کتاب زندگی واسیلی

این انتظار طعمی تلخ به خود گرفته‌است؛ زیرا تمام غم‌واندوه آرزوهای محقق‌ناشده، تمام تلخی باورهای مغبون و فریب‌خورده، تمام درد آتشین تنهایی بی‌کران آدمی را از دل تاریخ به خود جذب کرده‌است. عصارهٔ قلب همه‌آدمیان، از زنده و مرده، ریشه‌های این انتظار را تغذیه کرده و چون درختی بزرگ و نیرومند بر سرتاسر زندگی سایه گسترده‌بود. زمانهایی که در میانهٔ خیل جانهای آدمیان چون مسافری در جنگلی بی‌انتها گم می‌شد، رنجهای فروخورده‌اش را که مانندهٔ تاج اندوهی بر سر نهاده‌بود، گم می‌کرد و خود به انتظار چیزی می‌نشست؛ انتظاری بی‌وقفه

که گناه خودم را بیندازم سر مردم بدبخت؟ نه، قربانت گردم. گناه من بگذار با خودم بماند، باید هم با خودم بماند! حالا هم من پیرمرد و آن بچه یک‌جوری سر می‌کنیم، بد می‌گویم پدرجان؟

اکنون دیگر روزبه‌روز اعتراف‌کنندگان بیشتری از پیر و جوان به کلیسا می‌آمدند و در صفی خسته‌کننده دربرابر پدرواسیلی قرار می‌گرفتند. پدر هم با همان سختگیری و سماجت پرسش می‌کرد و ساعتها به حرفهای اغلب مبهم و از سر ترسی گوش می‌سپرد که مفهوم هرکدامشان جز رنج و وهم و امید و انتظار نبود. همگی از زندگی گلایه داشتند، اما هیچ‌کس نمی‌خواست بمیرد و همه با شور و اشتیاق منتظر چیزی بودند، انتظاری که آغاز و پایانی نداشت و به نظر می‌رسید به‌عنوان میراثی از انسان نخستین به آنها رسیده‌است. این انتظار از دل و ذهن تمام کسانی که زمانی بر این زمین زیسته‌اند، گذر کرده و زنده مانده و از همین‌روست که بسیار قدرتمند و ماندگار شده‌است

اما پدرواسیلی آرامش ستاره‌ها را باور نداشت؛ به‌نظرش می‌رسید که حتی از آنجا و، از آن جهانهای دور، ناله و فریاد و التماس برای رحمت بر سرش نازل می‌شود. چنان شرمنده بود، انگار خودش مرتکب همهٔ جنایاتی شده که در جهان رخ داده، گویی خودش باعث‌وبانی آن‌همه اشک بوده و هم‌او بوده که قلب تک‌تک انسانها را شکسته و به درد آورده‌است.

و هرچیز باطل است و زندگی ظل و گمانی بیش نیست؛ انسان را از تمامی مشقتش، که زیر آسمان می‌کشد، چه منفعت است؟ زیرا هرآن‌که بر زمین زاده شود و برای هرچه در جهد باشد، چنان‌که اوراق مقدس گفته‌اند، اگر همه‌جهان را نیز به کف آرد، سرآخر با قبر خود محشور گشته‌است؛ آنجا که شهریار و گدا باهم یکی خواهندبود. پس، ای خداوندمان، مسیح، به بندهٔ خود آرامشی ابدی ارزانی دار، چراکه تو خود یگانه دوستدار آدمیانی ...

آلکساندر بلوک در جایی از مقالهٔ ارزشمندش دربارهٔ آندری‌یف نوشته‌است: هنوز هم تشنجی را که هنگام خواندن زندگی واسیلی در آن شب بارانی پائیز به من دست داد، با همهٔ وجود حس می‌کنم ... اُلگا کنیپر نیز واکنش چخوف را کمی پیش از مرگش، بعد از به‌پایان‌رساندن زندگی واسیلی، این‌طور به‌یاد می‌آورد: من را صدا کرد و با حالتی فریبنده و انگاری شاد، درحالی‌که یک‌چشمی خیره مانده‌بود، گفت: "هیچ می‌دانی چه وحشتی الآن به جانم افتاد؟ وای، چه کابوسی بود، این رمان".

پس من چرا ایمان داشتم؟ پس چرا به من عشق به مردم و حس شفقت نسبت به آنها دادی؟ که من را به سخره بگیری؟ پس چرا من را تمام عمر مثل یک برده در غل‌وزنجیر اسیر نگهداشتی؟ نه فکر آزاد و نه احساس و نه حتی تنفسی! همه برای تو و همه‌چیز برای تو بود. فقط تو! پس بیا، من منتظرم.

از خودش طلب کن! از خدا بخواه!

اما طولی نکشید که پدرواسیلی دریافت همه‌آنها که به او مثل خدا ایمان دارند و حقیقت را نزدش معترف می‌شوند، خودْ حقیقت زندگیشان را نمی‌شناسند. در پشت هزاران حقیقت کوچک و پراکنده و خصمانهٔ آنان، خطوط مه‌گرفتهٔ یک حقیقت بزرگ و

مشروع نمایان بود. گویی همه آن را احساس می‌کردند و منتظرش بودند، اما هیچ‌کس نمی‌دانست که چه‌طور این حقیقت را به زبان آدمیزاد ادا کند، حقیقت عظیم خدا و مردم و سرنوشت اسرارآمیز زندگی انسان.

گریه نکن! حق نداری گریه کنی! مثل بچه‌ها غرغر نکن، مرد. من کاری ازم ساخته نیست. چه‌کار می‌توانم بکنم؟ هیچ. مگر من کی‌ام؟ خدا؟ مگر جای خدا نشسته‌ام؟ از خودش بخواه، مرد. ازش بخواه! با تو هستم.

او که مأیوسانه تمام تلاش خود را برای ساختن و ایجاد چیزی به کار می‌گرفت، پیوسته از پا درمی‌آمد و به خاک می‌افتاد و حاصل کارش یکسر فرو می‌ریخت و همه‌چیز از هم می‌پاشید و تقدیر با تمسخر وحشیانه‌ای پاسخش را می‌داد.

پنداری قانون سرسخت علیت هیچ سلطه‌ای بر زندگی ساده و شگفت‌آور سیمیون نداشت و، در آن، یک گناه ناچیز چنان عجیب و غیرمنتظره به رنج و عذابی بزرگ منجر می‌شد که دیگر نامش زندگی نبود و صرفاً بطالت و جان‌کندنی بود در مرز هست و نیست.

او به هیچ بهشتی نیاز ندارد. اینجا بچه‌هاش هستند. آنها بابا صداش می‌کنند. و خودش دارد بهت می‌گوید: تاج بهشتت را از سرم بردار؛ چون آنجا و در زمینت بر سر فرزندانم خاک و زباله می‌ریزند. سیمیون دارد بهت همین را می‌گوید! همین را ازش می‌شنوی!

سیمیون باتمسخر گفت: - هی‌هی‌هی، داداش نیکون، می‌بینی چه‌طور مفت و مسلّم جوانی و خوشگلیمان دارد تلف می‌شود؟

فقط یک‌چیز می‌خواست و آن این‌که دور باشد از محدودهٔ آن دنیای آشنایی که هنوز برای او وحشت‌آفرین بود.

می‌گفت: - فکر می‌کنی مردم مثلاً قدردان این بابا می‌شوند؟ ابداً، فقط بعدها پشت سر بهش می‌خندند.