بریده‌هایی از کتاب تاریخ ایران

تا اواخر دههٔ ۱۹۳۰ م/‌۱۳۱۰ ه.ش نظمیهٔ مدرن پهلوی بیشترِ مخالفان دموکرات و چپ‌گرا را خاموش کرده بود.

جنگ با روسیه باعث شد عباس‌میرزا متوجه برتری نظامی اروپا شود، از این رو تلاش‌های زیادی برای اصلاح و مدرنیزه کردن ارتش کرد، همان کاری که در ترکیه و مصر انجام می‌گرفت. ایرانیان برای گرفتن کمک ابتدا به فرانسه و بعد بریتانیا روی آوردند، با ادامهٔ صلح این تلاش‌ها نیز ادامه یافت و تعدادی مربی خارجی برای تعلیم ارتش استخدام شد.

شاه صرفاً «آلت دست» آمریکا نبود, اما وابستگی به ایالات متحده به مشروعیت او صدمه زد و موجب انزجار عمومی و اتحاد مخالفان در ائتلافی بزرگ برضد آمریکا و شاه شد.

جوانان ایران، به عبارتی اکثریت جمعیت, نشان دادند که انقلاب در جذب آن‌ها موفق نبوده و به نیازهای آنان باید توجه شود. سرکوب به‌تنهایی نمی‌تواند پاسخگوی مشکلات گذرا و درازمدت باشد.

از این رو در درازمدت شاید پیروزمندان امروز نتوانند با استفاده از ابزارهای خود و به جان خریدن انزوای بین‌المللی همچنان قدرتشان را حفظ کنند.

دومین جنگ ایران و روسیه، تابستان ۱۸۲۶ م/‌۱۲۴۱ ه.ق با حملهٔ ایران به لنکران و تالش شروع شد. مسلمانان در سراسر قفقاز علیه روس‌ها سر به شورش برداشتند، با کمک آن‌ها ایران به‌سرعت تمام اراضی‌ای را که با معاهدهٔ گلستان به روسیه واگذار شده بود پس گرفت. در این زمان عباس‌میرزا که امیدوار بود متارکهٔ جنگ اعلام شود و دیگر فتوحات خود را دنبال نکند، ابتکار عمل را به روس‌ها سپرد. فتحعلی‌شاه با تقسیم فرماندهی به دو بخش مرتکب اشتباه شد. نیمی از نیروهای ایران تحت فرماندهی اللهیارخان آصف‌الدوله قرار گرفت, اما او با شاهزاده همکاری نکرد

آقامحمدخان تهران را به پایتختی خود برگزید، شهری کوچک و مهم که در این زمان بین ۰۰۰‚۲۰ تا ۰۰۰‚۳۰ نفر جمعیت داشت. تنها مزیت تهران نزدیکی به شمال و پایگاه قدرت قاجارها بود.

مادامی که در ولایت آرامش برقرار بود و مالیات‌ها به‌موقع جمع‌آوری می‌شد، حاکمان به شیوه‌ای نیمه‌مستقل عمل می‌کردند و تا حد زیادی خودمختار بودند.

از گریبایدوف که از شخصیت‌های ادبی معروف و از بستگان ژنرال پاسکوویچ بود استقبال باشکوهی شد, اما رفتار خشن او خیلی زود مردم را منزجر کرد. او اصرار داشت دو زن گرجی که با مردان مسلمان ازدواج کرده بودند به کشور خود بازگردانده شوند، و به‌زور وارد خانهٔ آصف‌الدوله شد تا حضانت این زنان را بر عهده گیرد. این کار موجب خشم و هیجان شدید مذهبی شد؛ جماعت آشفته راهی خانهٔ این روس شدند و جز دبیر اول سفارت، همه از جمله گریبایدوف را به قتل رساندند.

اولین تلاش عباس‌میرزا و پسرش محمدمیرزا برای فتح هرات با شکست مواجه شد. لشکرکشی دوم به فرماندهی محمدمیرزا با مرگ ولیعهد در سال ۱۸۳۳ م/‌۱۲۴۹ ه.ق معطل ماند، او در این زمان راهی شده بود تا به پسرش ملحق شود. محمدمیرزا محاصره را رها کرد و به تهران بازگشت. فتحعلی‌شاه به تشویق قائم‌مقام، وزیر باکفایت شاهزادهٔ متوفی، و با ترغیب روس‌هایی که ادامهٔ پادشاهی در خاندان عباس‌میرزا را تضمین کرده بودند، محمدمیرزا را به ولیعهدی برگزید.

پس از مرگ قائم‌مقام، حاجی میرزا آقاسی، معلم و استاد شاه رئیس‌الوزرا شد، او هرگز عنوان صدراعظمی نداشت و همواره خود را ملای فقیر می‌نامید. در کل مورخان ایرانی و بریتانیایی از او بدگویی کرده و او را فردی جاهل و متعصب توصیف نموده‌اند. شاید حاجی میرزا آقاسی فردی جاهل یا نامتعارف بود اما خشک‌مغز نبود،

حاجی میرزا آقاسی به‌شدت مخالف بیگانگان بود، هرگز تسلیم روسیه نشد و به بریتانیایی‌ها اعتماد نداشت. مک‌نیل سفیر بریتانیا دربارهٔ او می‌نویسد: «هرگز حاضر نمی‌شود منافع کشور خود را در راه قدرتی اروپایی فدا کند.» به نظر می‌رسد سیاست شاه و حاجی میرزا آقاسی در برابر قدرت‌های بیگانه ایجاد توازن میان بریتانیا و روسیه و به جان هم انداختن آن‌ها برای نجات ایران بوده است.

حادثهٔ مهمی که در دوران سلطنت محمدشاه رخ داد و تأثیرات گسترده داشت ظهور بدعتی به شکل یک دین جدید در شیراز بود. بنیان‌گذار آن شخصی به نام سید علی محمد بود که خود را باب نامید و نوید ظهور امام دوازدهم را داد. او آموزه‌های قبل را انکار کرد و اعلام کرد که آموزه‌های جدید وی برای آگاه کردن مردم و وحدت‌بخش جهان است. عملکرد او را به‌ویژه علما نکوهش کردند. این جنبش در شهرها گسترش یافت، به‌خصوص میان روشنفکران و طبقهٔ متوسط.

امیر در دربار تبریز بزرگ شده بود و هنگام جوانی شاهد تلاش‌های عباس‌میرزا برای مدرن کردن و اصلاح ارتش بود. همچنین به روسیه و ترکیه سفر کرده بود و نسبت به معاصران خود در امور دنیا دید بازتری داشت. او در این زمان از فرصت سود جست تا برخی اصلاحات اساسی را برای مدرنیزه کردن، توسعه و اقتدار کشور عملی کند. او با کاستن از هزینه‌های حکومتی، از جمله حقوق و مواجب درباریان, دست به کار اصلاح سیستم مالی شد. همچنین سیستم نظامی را با به‌کارگیری افسران خارجی که متقبل سازماندهی مجدد نیروهای مسلح شدند و نیز وارد کردن کارخانه‌های ساخت سلاح اصلاح کرد. پایدارترین اصلاحاتی که انجام داد، تأسیس مدرسهٔ دارالفنون با الگوبرداری از کالج‌های اروپایی بود که حتی پس از افول زودهنگام قدرت وی از حمایت شاه برخوردار بود

شاه جوان و بی‌تجربه به امیر سوءظن پیدا کرد، فکر می‌کرد امیر می‌خواهد برادر کوچک‌ترش را به جای او بر تخت سلطنت بنشاند. او ابتدا مقام امیر را تنزل داد, سپس او را به کاشان تبعید کرد, اندکی بعد مأموری فرستاد که با بریدن رگ امیر او را به قتل رساند.