کتاب انقلاب مجارستان، مقاومت مردمی علیه توتالیتاریسم

آن‌چه برای ما موضوعی مربوط به واقعیات است، برای جنبش‌های توتالیتر مسأله‌ای مربوط به ایدئولوژی است. در این تعرض، اشکال به‌هیچ‌وجه بر سر اختلاف عقیده‌ها و مشکلات حاصله از آن‌ها در رسیدن به توافق نیست بلکه مشکل، عدم امکان حصول به توافق بر سر واقعیات است که موضوعی به مراتب وخیم‌تر به شمار می‌رود

در حالی که هیتلر آگاهانه از جنگ برای سوق‌دادن کامل دیکتاتوری خویش به مسیری توتالیتر استفاده می‌کرد و در این راه حتا برخی زیان‌های نظامی را هم به جان می‌خرید، استالین برعکس در حین جنگ، تسلط توتالیتر خود را که تا آن زمان بسط داده بود، تا حد یک دیکتاتوری نظامی و حزبی تضعیف کرد. بدیهی است که چنین تاکتیکی برای پیش‌برد جنگ، به خودی خود، بزرگ‌ترین امتیازات را داشت، زیرا ملت روس می‌توانست واقعاً باور کند که نه تنها علیه فاتحان بیگانه بلکه برای آزادی از حکومت مطلقه نیز مبارزه می‌کند.

حتا در صورت فقدان هرگونه رهنمود و زیر فشار دائمی آموزش‌های عقیدتی، باز هم شوق رسیدن به آزادی و حقیقت در دل انسان شعله‌ور است.

ملت مجارستان در سطح تمامی طبقات سنی خود می‌دانست که در «دروغ و دغل» زندگی می‌کند و یک‌صدا و هم‌آواز، در تمامی بیانیه‌های خود خواستار چیزی شد که حتا روشن‌فکران بافراست روسی در خواب هم نمی‌دیدند و آن آزادی در تفکر بود

از یک دید مثبت شگفت‌آور بود که از یک اقدام ملی بدون رهبری و بدون برنامهٔ معین قبلی، هرج‌ومرج و آنارشی پدیدار نشود. هیچ موردی از غارت مغازه‌ها یا فروشگاه‌ها پیش نیامد و به اموال کسی تجاوز نشد و این‌ها همه در کشوری بود که سطح نازل زندگی و کم‌بود کالا در آن معروف خاص و عام است.

براساس اطلاعات موجود، برای نهادی شدن آزادی و نیل به عدالت اجتماعی در جامعه شوروی چیزی بیش از اصلاحات ضروریست و آن یک انقلاب اجتماعی است که لزوماً شرکت تودهٔ مردم را می‌طلبد و قابل اجرا از بالا نیست.

یکی از شیوه‌های معمول و اساسی سیاست استالین این بود که سیاست پرخاشگرانهٔ خارجی را با روشی مصالحه‌آمیز در درون کشور و برعکس سیاست صلح‌طلبانه در خارج را با پرخاشگری علیه ملت خود ترکیب کند تا استمرار انقلاب به‌هیچ‌وجه متوقف نشود.

. خروشچف استالینیستی بود که قصد «استالین‌زدایی» داشت، نه «استالینیسم‌زدایی».

گورباچف در صدد انجام اصلاحاتی در نظام موجود است ولی درجهٔ موفقیت وی بستگی به غلبهٔ وی به همان مشکلاتی دارد که خروشچف را از پای درآورد. مقاومت بورکرات‌های حزبی در مقابل اصلاحات سیاسی آغاز شده است و نباید فراموش کرد که گورباچف چاره‌ای جز اتکاء به همین بوروکرات‌ها ندارد، شاید به همین خاطر است که هانا آرِنْت مصر است که: «در این دیکتاتوری‌ها کلیهٔ تغییرات موقت و زودگذر هستند.»

خروشچف از استالین آموخته بود که هر گروه از مردم را که از خود نشانهٔ همبستگی طبقاتی بروز دهد، باید از هم جدا کرد: از دیدگاه ایدئولوژیک به منظور پایه‌گذاری جامعهٔ بدون طبقه و از دیدگاه علمی ـ سیاسی، برای اتمیزه کردن جامعه، زیرا تنها بر یک جامعهٔ اتمیزه‌شده می‌توان به گونه‌ای مطلق و مطمئن حکومت کرد

مسلم این است که ناتوانی حکومت مطلقه از حل مسألهٔ جانشینی، اهمیت فوق‌العاده دارد.

موقعیت حکومت مطلقه بستگی به آن دارد که تا چه اندازه بتواند راه‌های ارتباط عادی خصوصی و عمومی بین انسان‌ها را در حکومت‌های مبتنی بر قانون اساسی که دارای آزادی ابراز سخن و عقاید هستند، قطع و نابود کند. این امر که آحاد انسان‌ها را تا چه حد می‌توان از ارتباط تهی ساخت، جز در موارد استثنایی نظیر حبس انفرادی یا شکنجه، مشکل می‌توان تشخیص داد.

بنابراین کلیت انقلاب مجارستان و خواست‌های آن را می‌توان در عبارات زیر خلاصه کرد: «آن‌چه انقلاب را به پیش می‌برد چیزی نبود جز نیروی نابی که از دورن تمامی یک ملت متحد در عمل ناشی می‌شد، ملتی که به طور دقیق می‌دانست چه می‌خواهد و نیازی نداشت که خواست‌اش را به گونه‌ای پیچیده و غامض بیان کند. نیروی نظامی روسی می‌بایستی فوراً از کشور خارج شوند، انتخابات آزاد برگزار شود و دولت جدید شکل گیرد. اکنون دیگر موضوع بحث نه شیوهٔ به کارگیری انواع آزادی از قبیل آزادی عقاید و افکار، آزادی اجتماعات، آزادی عمل و انتخاب، بلکه فقط و فقط تثبیت و یافتن نهادهای سیاسی برای آزادی بود...»

این وجوه از امکانات که ما را چنین نامطمئن و سردرگم می‌کند، طبیعت دیکتاتوری‌های توتالیتر را تشکیل می‌دهند و ما حق نداریم فراموش کنیم که در این دیکتاتوری‌ها، کلیهٔ تغییرات حاصله موقتی و گذرا هستند و باید هم چنین باشند. به قول خروشچف که گفت: «ضمن حیات یاخته‌ای می‌میرد و یاخته‌ای دیگر جایش را می‌گیرد ولی زندگی باقی می‌ماند.»

«امروز نوبت مجارستان است. فردا و پس فردا نوبت کشور دیگری خواهد بود و این فقط تابعی از زمان است زیرا امپریالیسم روس، حد و مرزی نمی‌شناسد». تنها چند روز پیش‌تر، فرستندهٔ کمونیستی رایک چنین گفته بود: «این تنها استالین نیست که از کمونیسم به‌عنوانِ بهانه‌ای برای گسترش امپریالیسم شوروی استفاده می‌کند»، و یکی از اهداف انقلاب مجارستان «ارائهٔ تصویری روشن از حکومت خشونت‌آمیز استعماری روسیه» به جهانیان بوده است.

احتمالا حق با آن پروفسورِ مجار بود که در مقابل کمیسیون سازمان ملل اظهار داشت که این واقعه در نوع خود بی‌نظیر بوده زیرا این انقلاب رهبر یا رهبرانی نداشته است: «این انقلاب سازمان‌یافته نبود و از هیچ مرکزی هدایت نمی‌شد، فقط اراده و آرزوی آزادی نیروی محرکه برای هر اقدام را تشکیل می‌داد. خواست، آزادی بود»

احتمالا حق با آن پروفسورِ مجار بود که در مقابل کمیسیون سازمان ملل اظهار داشت که این واقعه در نوع خود بی‌نظیر بوده زیرا این انقلاب رهبر یا رهبرانی نداشته است: «این انقلاب سازمان‌یافته نبود و از هیچ مرکزی هدایت نمی‌شد، فقط اراده و آرزوی آزادی نیروی محرکه برای هر اقدام را تشکیل می‌داد. خواست، آزادی بود».

«در این دیکتاتوری‌ها کلیهٔ تغییرات موقت و زودگذر هستند.»

ملت مجارستان در سطح تمامی طبقات سنی خود می‌دانست که در «دروغ و دغل» زندگی می‌کند و یک‌صدا و هم‌آواز، در تمامی بیانیه‌های خود خواستار چیزی شد که حتا روشن‌فکران بافراست روسی در خواب هم نمی‌دیدند و آن آزادی در تفکر بود

انقلاب زمانی آغاز شد که گروه پلیس سیاسی محافظ ادارهٔ رادیو سعی کرد جمعیت را با شلیک چند تیر متفرق سازد. انبوه مردم به پلیس حمله‌ور شد و به این ترتیب اولین سلاح‌های خود را به دست آورد. خبر آن واقعه به گوش کارگران کارخانه‌ها رسید... آن‌ها نیز محل‌های کار خود را ترک کردند و به جمعیت پیوستند. واحدهای ارتش که برای کمک به پلیس مسلح اعزام شده بودند، به جانب‌داری از ملت پرداختند و مردم را مسلح کردند. آن‌چه که به مثابهٔ یک تظاهرات دانش‌جویی آغاز شده بود، در ظرف مدت کم‌تر از ۲۴ ساعت تبدیل به قیامی مسلحانه شد.

از این لحظه به بعد دیگر برنامه و بیانیه نقشی برعهده نداشتند. آن‌چه انقلاب را به پیش می‌برد، چیزی نبود جز نیروی نابی که از درون تمامی یک ملت متحد در عمل ناشی می‌شد، ملتی که به طور دقیق می‌دانست چه می‌خواهد و نیازی نداشت که خواست‌اش را به گونه‌ای پیچیده و غامض بیان کند

«توتالیتاریسم یک بار سقوط کرده و... باز هم سقوط خواهد کرد»

شاید بتوان گفت که ناکامی اصلی خروشچف ناشی از این واقعیت بود که اقدامات دموکراتیک و دمکراتیزه کردن به سطح کل جامعه و مردم عادی گسترش نیافت و عمدتاً به اصلاحاتی در محدودهٔ حزب کمونیست و روشن‌فکران ـ آن هم با پی‌گیری کامل ـ باقی ماند. البته این تصور که خروشچف می‌توانست جز آن کند که کرد، نیز توهمی بیش نیست. خروشچف استالینیستی بود که قصد «استالین‌زدایی» داشت، نه «استالینیسم‌زدایی».

نزدیک به دو سال از زمانی می‌گذرد که شعله‌های انقلاب مجارستان، طی دوازده روز طولانی، فضایی عظیم را روشن کرد. فضایی که از زمان پایان جنگ جهانی دوم زیر سلطهٔ یکی از دیکتاتوری‌های توتالیتر قرار داشت. این واقعه را نمی‌توان با معیارهای پیروزی یا شکست سنجید زیرا عظمت آن، مبتنی و محتوم به سوگواره‌ای است که در بطن آن گسترش یافت. ما هنوز صف زنان سیاه‌پوش خاموشی را در پیش چشم داریم که در طول خیابان‌های بوداپست اشغال‌شده توسط روس‌ها راه‌پیمایی می‌کردند، تا در انظار وسیع عموم، آخرین ادای احترام را در حق کشته‌شدگان راه انقلاب به عمل آورند

در روی‌داد انقلاب همان عظمتی موجود است که برای پیوستن به تاریخ ضروری است. این‌که آیا ما به قدر کافی و لازم از حافظه و قدرت تأمل بهره‌مند هستیم که به‌وسیلهٔ آن بتوانیم یک واقعهٔ تاریخی را در تاریخ حفظ کنیم، تنها به خود ما بستگی دارد.

یکی از شیوه‌های معمول و اساسی سیاست استالین این بود که سیاست پرخاشگرانهٔ خارجی را با روشی مصالحه‌آمیز در درون کشور و برعکس سیاست صلح‌طلبانه در خارج را با پرخاشگری علیه ملت خود ترکیب کند تا استمرار انقلاب به‌هیچ‌وجه متوقف نشود. نامحتمل است که خروشچف در این مورد نیز چون دیگر موارد از اندرزهای آموزگار فقید خود پی‌روی نکند.

یک منتقد امریکایی روسی‌الاصل، به درستی به این توجه داد که سخن‌رانی خروشچف در کنگرهٔ بیستم حزب، نه نشان‌دهندهٔ آغاز استالین‌زدایی بود و نه بیانگر اوج آن. بلکه برعکس اعلام پایان استالین‌زدایی به شمار می‌رفت. اما بدون شک همین سخن‌رانی موجب بروز عصیان در لهستان و قیام در مجارستان شد

دودینستو این‌جا در واقع از یک لحظهٔ طولانی صحبت می‌کند که در آن یک تخیل توتالیتر زیر فشار واقعیت‌ها درهم می‌شکند و تجربهٔ برخورد با واقعیت، دیگر به وسیلهٔ «حقیقت تاریخی» استدلال‌های حزبی جای‌گزین نمی‌شود و لذا این جمله که: «هواپیماهای ما سریع‌ترین و بهترین هواپیماهای دنیا هستند» به این معناست: در پی تکامل تغییرناپذیر تاریخی، ما بهترین و سریع‌ترین هواپیماها را خواهیم داشت، حتا اگر به قیمت نابودکردن همهٔ رقبا در صنعت هواپیماسازی تمام شود.

اکنون دیگر موضوع بحث نه شیوهٔ به کارگیری انواع آزادی از قبیل آزادی عقاید و افکار، آزادی اجتماعات، آزادی عمل و انتخاب، بلکه فقط و فقط تثبیت و یافتن نهادهای ملموس درآمده بود.

اگر از مداخلهٔ ارتش روس، چه واحدهای مستقر در کشور و چه گروه‌های مجهز جنگی که سرانجام به کشور حمله‌ور شدند، چشم بپوشیم، به‌راحتی می‌توان گفت که هیچ انقلابی پیش از این با چنین سرعت و دقت و با کم‌ترین خون‌ریزی به اهداف خود نرسیده بود. نکتهٔ شگفت‌آور در انقلاب مجارستان این است که جنگ داخلی به دنبال نداشت. ارتش مجارستان ظرف چند ساعت و دولت ظرف چند روز منحل شدند و پس از آن که ملت ارادهٔ خود را به روشنی و وضوح اعمال کرد، حتا یک گروه یا طبقه در تمام مجارستان پیدا نمی‌شد که بخواهد در مقابل آن مقاومتی نشان دهد، زیرا اعضای پلیس مخفی هم که تا به آخر به دیکتاتوری مخلص و وفادار مانده بودند، گروه یا طبقه‌ای را تشکیل نمی‌دادند