کتاب انقلاب مشروطیت ایران

اکنون باید موشکافانه به این پرسش پاسخ داد که اگر در پس زمینه ذهن منورالفکری (۵) که به تحولی به نام مشروطیت می‌اندیشید، خاطره‌ای از سید جمال‌الدین اسدآبادی‌ها و مبارزات روشنگرانه‌شان نبود، هیچ بذری بر این خاک خفته پاشیده می‌شد؟

«هنوز این نکته که آیا مردان بزرگ نهضت‌های بزرگ را به وجود می‌آورند یا نهضت‌های بزرگ مردان بزرگ را، مسئله‌ای قابل بحث است»

ژاپن توانسته بود دلیرانه و با اتکا به پشتوانه‌های ملی پررنگ خود در جنگی نابرابر در برابر روسیه تزاری (۱۹۰۵ م)، به پیروزی دست یابد. شنیدن این خبر ایرانیان را تکان داد؛ آن‌ها سال‌ها بر این باور بودند که روسیه، دولتی پر جبروت و شکست‌ناپذیر است و ایرانیان محکوم به پذیرفتن یوغ سنگین سلطه او.

آیا بلوای کرمان (رجب ۱۳۲۳ ه.ق) پرده اول از همان نمایشنامه آرمانی نیست؟ پیمان همدلی دو سید نام‌آور مشروطه‌خواه یعنی سیدمحمد طباطبایی و سید عبداللّه بهبهانی در همین شب غمگین طولانی و سیاه بسته شد؛ یلدای غم‌انگیز آن‌ها که راهی دراز در پیش روی خویش می‌دیدند.