بریده‌هایی از کتاب خشونت و اندیشه هایی درباره سیاست و انقلاب

با او باز می‌توانستم به‌شیوه‌ای به‌بحث بنشینم که همهٔ عمر در جست و جویش بودم. اما از روزگار جوانی، به‌استثنای کسانی که از همه به‌من نزدیک‌تر و در سرنوشتم شریک بودند، تنها با عده‌ای انگشت‌شمار واقعاً آن را آزموده‌بودم: یعنی [در فضایی] بدون پرهیز و احتیاط که نیازمند خویشتن‌داری فکری نیست؛ با دلی آسوده، زیرا می‌دانید که ممکن است گزاف بگویید اما گزافه‌گویی شما تصحیح خواهدشد و شاید خود بیانگر نکته‌ای ارزشمند باشد، در کشاکش اختلافهای ژرف ولی در محیطی آنچنان سرشار از اعتماد که نمی‌گذارد اختلاف نظر به‌سردمهری بینجامد، در آزادگذاشتن کامل یکدیگر و خودداری از خواستهای انتزاعی، زیرا این گونه خواستها در برابر وفای حقیقی رنگ می‌بازد.

اعمال خشونت از طرف دستگاه حکومتی نه تنها کمکی به‌تحکیم مبانی اقتدار دولت نمی‌کند، بلکه موجب بی‌حرمتی به‌قوانین و سست‌شدن پایه‌های دولت می‌شود.

آیا حق با هابز نبود که می‌گفت «پیمانها بدون شمشیر، الفاظی بیش نیستند؟»

بسیار دیده شده‌است که اموری که دیروز شرط صلح قرار گرفته بود امروز سبب ناآرامی گشته‌است و آنچه در گذشته به‌رفع نزاع کمک می‌کرد و خلق برای بدست‌آوردن آن تا پای جان ایستاده‌بودند اکنون باعث فتنه شده‌است و مردم تا برانداختن آن قصد ازپای‌نشستن ندارند.

چون غایت اعمال آدمی، به‌تفکیک از محصول غایی صنعت، هرگز بدرستی قابل پیش‌بینی نیست، بنابراین وسایلی که برای رسیدن به‌هدفهای سیاسی به‌کار می‌روند اغلب بیش از خود آن هدفها با آینده ارتباط پیدا می‌کنند.

در بسیاری موارد تکنولوژی مستقیماً به‌سوی فاجعه پیش می‌رود

به‌گفتهٔ ساخاروف فیزیکدان روسی «جنگ اتمی را از این پس دیگر نمی‌توان (مطابق فرمول کلاوزویتس) ادامهٔ سیاست منتها با وسایل دیگر خواند. چنین جنگی وسیله‌ای خواهدبود برای خودکشی عمومی».

چون احوال جهان پیوسته در دگرگونی است، بنابراین بندرت می‌توان چیزی یافت که تا کنون انگیزهٔ نبرد و شورش واقع نشده‌باشد

از تصدیق این نکته گزیری نیست که تنازع و ستیز جزء انفکاک‌ناپذیر سرگذشت آدمی است و ستیزه‌جویی به‌خشونتگری می‌انجامد.

خشونت از یک سو قدر مشترک جنگ و انقلاب است و بی‌آنکه تمایزی بین حقانیت مدعیات دو طرف بگذارد ناظر بر هر وضعی است که در آن معارضه وجود داشته‌باشد، و از سوی دیگر نظر «واقع‌بینان» را با اندیشهٔ اصحاب ایدئولوژیهای گوناگون پیوند می‌دهد.

با او باز می‌توانستم به‌شیوه‌ای به‌بحث بنشینم که همهٔ عمر در جست و جویش بودم. اما از روزگار جوانی، به‌استثنای کسانی که از همه به‌من نزدیک‌تر و در سرنوشتم شریک بودند، تنها با عده‌ای انگشت‌شمار واقعاً آن را آزموده‌بودم: یعنی [در فضایی] بدون پرهیز و احتیاط که نیازمند خویشتن‌داری فکری نیست؛ با دلی آسوده، زیرا می‌دانید که ممکن است گزاف بگویید اما گزافه‌گویی شما تصحیح خواهدشد و شاید خود بیانگر نکته‌ای ارزشمند باشد، در کشاکش اختلافهای ژرف ولی در محیطی آنچنان سرشار از اعتماد که نمی‌گذارد اختلاف نظر به‌سردمهری بینجامد، در آزادگذاشتن کامل یکدیگر و خودداری از خواستهای انتزاعی، زیرا این گونه خواستها در برابر وفای حقیقی رنگ می‌بازد.

لسینگ نویسندهٔ بزرگ قرن هجدهم آلمان معتقد بود انسان برای عمل خلق شده‌است نه برای استدلال و اگر اندیشه‌ای را برمی‌گزیند بدین سبب است که می‌بیند تفکر هم شیوه‌ای دیگر برای حرکت آزادانه در دنیاست.

با اینکه در عواقب مصیبت‌بار خشونتگری تردید نیست و بنابراین هیچ کس نمی‌تواند مگر به‌بهانهٔ دفاع از برخی اصول عالی حکم به‌درستی آن دهد، اما با توجه به‌اهمیت غریزه‌ها در طبیعت آدمی و نقش خطیر هیجانات در زندگی، از واقع‌بینی بدورخواهدبود اگر بخواهیم خشونت را یکسره محکوم کنیم و خواهان طرد آن از قلمرو رفتار بشر گردیم.

خشونتگری را نیز مانند هر عمل دیگر می‌توان نمایانگر اشتیاق و نیاز آدمی به‌حرکت، بویژه حرکت آزاد دانست و زبان به‌ستایش آن گشود. اما تجربه نشان می‌دهد که بدبختانه یا خوشبختانه خشونت با وجود تأثیر سریع و حتی آنی در تأمین برخی نظرها، برای رسیدن به‌هدفهای درازمدت مؤثر نیست.

خشونتگری معلول ناکام‌ماندن قوه عمل در جهان ماست و سرطان دیوانسالاری و قدرت بی‌نام دیوانیان و کلانی دستگاههای حکومتی، مردم سرگردان و ناکام جوامع جدید را به‌خشونت می‌انگیزد و اگر به‌مردم فرصت عمل و مشارکت در امور عام داده‌شود، بنیان اقتدار دولت سالم‌تر خواهدماند و انگیزهٔ خشونتگری کاستی خواهدگرفت.

قهر و لطف ضد یکدیگرند و آنکه باد بکارد، توفان درو خواهدکرد و از خشونت کینه می‌روید و از مهر، دوستی.

شطرنج «سرنوشت» میان ابرقدرتها، یعنی آنانکه در بلندترین حد تمدن ما جای دارند، بر حسب این قاعده بازی می‌شود که «هر کدام ببرد، کار هر دو تمام است»؛ هیچ گونه مشابهت بین این بازی و بازیهای جنگی پیشین وجود ندارد. هدف «معقول» آن «بازداری» است نه پیروزی

پیشرفت فنی در ساختن ابزارهای خشونت اکنون به‌جایی رسیده‌است که نمی‌توان تصور کرد هیچ هدف سیاسی ارزش استفاده از قدرت تخریب این ادوات را داشته‌باشد و بتواند کاربرد آنها را در تعارض مسلحانه توجیه کند.

جنگ که از کهن‌ترین روزگار آخرین داور بیرحم در منازعات بین‌المللی به‌شمار می‌رفته، بسیاری از تأثیر و تقریباً همهٔ فریبایی خود را از دست داده‌است.

مسابقهٔ تسلیحاتی، دیگر تدارک جنگ به‌شمار نمی‌آید و اکنون فقط می‌توان آن را به‌دلیل این تصور توجیه کرد که بهترین ضامن صلح، بازداری هر چه بیشتر است.

در برابر این پرسش، که چگونه خواهیم توانست خویشتن را از سفاهت آشکار این وضع به‌در ببریم، پاسخی نیست.

حاکم بر جوهر هر عمل خشونت‌آمیز، مقولهٔ وسیله و غایت است. بزرگ‌ترین ویژگی این مقوله در زمینهٔ احوال و امور بشر همواره این بوده‌است که وسیله بر غایت فائق آمده‌است؛ حال آنکه وسیله فقط به‌خاطر رسیدن به‌غایت لزوم پیدا می‌کند و باید در سایهٔ آن توجیه شود.

برآمد کارهای آدمیان از اختیار ایشان بیرون است.

هیچ جا در امور بشر نقش بخت، اعم از بخت نیک یا بخت بد، سرنوشت‌سازتر از میدان جنگ نیست.

در هر چیز، عنصری پیشگویی‌ناپذیر و خلاف انتظار وجود دارد و با این عنصر بویژه هنگامی برخورد می‌کنیم که به‌قلمرو خشونت نزدیک شویم.

بزرگ‌ترین علت اینکه جنگ هنوز وجود دارد نه آرزوی پنهانی مرگ در نوع بشر است، نه غریزهٔ سرکوبی‌ناپذیر پرخاشگری، و نه آنچه بظاهر بیشتر باورکردنی است، یعنی خطرهای اقتصادی و اجتماعی ناشی از خلع سلاح؛ علت، این واقعیت ساده است که هنوز در صحنهٔ سیاسی جانشینی برای این داور نهایی در امور بین‌المللی پیدا نشده‌است.

هر گاه انسان از زندگی و نیروی آفرینندهٔ آن نومید شده، به‌مرگ توسل جسته‌است: یا خواسته با گذشتن از جان، دمی تازه از راستی و داد در پیکر دنیای خویش بدمد و بمیرد تا دیگران زنده بمانند، و یا جان دشمن را بستاند و او را بمیراند تا خود زنده بماند.

«زایندگی امور خلاف انتظار بمراتب از دوراندیشی سیاستمدار تجاوز می‌کند»

نتیجهٔ جنگ جهانی دوم صلح نبود، جنگ سرد بود و استقرار یک مجتمع نظامی _ صنعتی _ کارگری.

به‌گفتهٔ ساخاروف فیزیکدان روسی «جنگ اتمی را از این پس دیگر نمی‌توان (مطابق فرمول کلاوزویتس) ادامهٔ سیاست منتها با وسایل دیگر خواند. چنین جنگی وسیله‌ای خواهدبود برای خودکشی عمومی»