کتاب کتاب دلواپسی

اندوه تلاش‌گران سخت‌کوش بدترین نوع اندوه است.

زوال یعنی ضایعه‌ی کامل بی‌ادراکی، چرا که بی‌ادراکی اساس زندگی است. اگر قلب توان تفکر می‌داشت از تپیدن باز می‌ماند.

هیچ‌چیز مرا ارضا نمی‌کند، هیچ‌چیز مرا تسکین نمی‌دهد. من به کل از همه‌چیز ــ حال وجود داشته باشند یا نه ــ اشباع شده‌ام. نه می‌خواهم روانی داشته باشم، و نه می‌خواهم از آن دوری گزینم، من آنچه را که آرزو نمی‌کنم، آرزو می‌کنم. و از آن چیزی دوری می‌گزینم که ندارم. من نه می‌توانم هیچ باشم و نه همه چیز: من پل گذر میان آنی که ندارم و آنی که نمی‌خواهم، هستم.

این باور امشب من است. صبح فردا دیگر چنین نخواهد بود، چرا که من صبح فردا کس دیگری خواهم بود. صبح فردا به چه باور خواهم داشت؟ نمی‌دانم، آن را باید صبح فردا تجربه کنم و سر دربیاورم. حتا به خدای همیشگی که امروز باور دارم، فردا پی‌خواهم برد نه امروز، چرا که من امروز منم و فردا او شاید هیچ وقت وجود نداشته باشد.

آه، هیچ انتظاری آزاردهنده‌تر از انتظار چیزهایی که هرگز وجود نداشته، نیست!

لحظه‌ای که رنج می‌بریم به نظر می‌رسد رنج انسانی بی‌نهایت باشد. ولی نه رنج انسانی بی‌نهایت است و نه رنج ما ارزش برتری را از خود رنج دارد که باید تحمل کنیم.

امروز روحم تا اعماق وجودم غمگین است. کل منِ من، خاطرات، چشم‌ها و دست‌ها رنجم می‌دهند. مثل درد مفاصل که به هر آنچه منم، دامن می‌گستراند. و نیز شفافیت واضح‌روز، آسمان بزرگ ناب و آبی، مد ایستاده‌ی نوری مبهم، کوچک‌ترین تأثیری بروجودم ندارد

اگر به دقت تماشا کنم، آن‌گونه که مردم زندگی می‌کنند چیزی در آن نمی‌یابم که از زندگی حیوانات متفاوت باشد. این یکی و دیگران ناخودآگاه با چیزها و دنیا درمی‌غلتند. این یکی چون دیگران به گفت و گو می‌پردازد و هرازگاهی مکث می‌کند. و روزانه همان جریان زندگی نباتی را طی می‌کند و فراتر از آنچه فکر می‌کند، نمی‌اندیشد، و از آنچه زندگی می‌کند، بیشتر نمی‌آموزد. گربه جلو آفتاب پهن می‌شود و می‌خوابد. انسان درون زندگی با تمام پیچیدگی هایش پهن می‌شود و می‌خوابد

در عصری زاده شدم که اکثر جوانان باور به خدا را از دست داده بودند، درست به همان دلیل یاد شده، چرا که پیشینیان آن‌ها به خدا اعتقاد داشتند ــ بی‌آن‌که بدانند چرا. و این بود که اکثر این جوانان انسانیت را جایگزین خدا کردند. چون تفکر انسانی میل به انتقاد دارد، چرا که به جای فکر کردن احساس می‌کند.

اندوه، بی‌حوصلگی از کاری برای ــ انجام ــ نداشتن، نیست، بلکه حس کردن بیماری آزاردهنده، که ارزشی ندارد تا کاری برایش انجام دهی

فلسفه‌ی عملی خیام از این جهت به اپیکورگرایی لطیف خلاصه می‌شود که به حداقل آرزوی لذت پناه برده است. برای خیام تماشای گل سرخ و سرکشیدن باده کفایت می‌کند. نسیمی ملایم، گفتگویی بی‌منظور و برنامه، جامی از شراب و گل، اوج آرزوی نهایی حکیم ایرانی همین است و بس. عشق وجدآور است و ملال‌آور، اقدام آزرده می‌کند و کژراهه می‌رود، کسی موفق نمی‌شود بداند و اندیشیدن همه‌چیز را مکدر می‌سازد، بنابراین بهتر است امید و آرزویمان را به وقت دیگری موکول کنیم، و ادعای مجنونانه‌ای که می‌خواهیم جهان را تعریف و اصلاح و حکومت کنیم، به حال خود رها سازیم. همه‌چیز هیچ است. یا آن‌طور که در گلچین ادبی یونان آمده است «همه‌چیز زاده‌ی نابخردی است» . و کسی که این را می‌گوید یونانی و انسانی منطقی است.

چهاردیواری اتاق محقرم همزمان برای من سلول زندان و فاصله، بستر و تابوت است. شادمانه‌ترین لحظه‌های من، لحظاتی است که فکر نمی‌کنم، چیزی نمی‌خواهم، حتا غرق رؤیا هم نمی‌شوم، گم شده در خیرگی اشتباه یک نبات، خزه‌ی محضی که بر سطح زندگی می‌روید. من بی‌تلخ‌کامی، از ادراک بیهوده، از هیچ بودن، از پیش مزه مرگ و خاموشی لذت می‌برم.

شاید سرنوشت من است که تا ابد باید حسابدار باشم، و شعر و ادبیات پروانه‌ای است که با تمام زیبایی بر سرم می‌نشیند تا مضحک‌ترم جلوه دهد

هر شیوه‌ی زندگی، ویژگی‌ها و لذت خاص خود را داراست، و اگر انسان به زندگی دیگری روی بیاورد، این کار، لذت شخصی را با خوشبختی کمتری همراه می‌سازد، اگر این ویژگی از حس کمتری برخوردار شود، جان می‌بازد و آن وقت است که احساس کمبود پدیدار می‌شود.

اگر در آرزوی نایافتنی‌ها باشم، می‌خوابم، من از رؤیاهایی که در کل می‌توانستند باشند، بیدار می‌شوم

نسیم ملایم و شاداب پاییز ــ انگار تابستان نمی‌توانست به گذشته متصل شود ــ با نسیمی که باد تصویرگر شخصیت می‌شود، به هیچ‌وجه تسکینم نمی‌دهد. بیهودگی مفهوم اندکی دارد. من غمگینم، ولی نه با تعریف مشخص غمگین بودن و نه با تعریف نامشخص آن. من در بیرون بر روی جاده‌ی پوشیده از جعبه، غمگینم.

مطیع چیزی نشدن ــ چه انسان، چه عشق و چه آرمان: برخوردار بودن از استقلال دور که مقرر می‌دارد حقیقت را باور نکنی، حتا اگر وجود هم داشته باشد، مفید بودن شناخت آن را باور نکنی ــ به نظر من این وضعی است که در آن زندگی فکری خصوصی کسانی که بیفکرانه نمی‌زیند، باید در برابر خودشان قالب تهی کند، به چیزی متکی بودن یعنی ابتذال. اقرار به اعتقاد، آرمان، زن یا حرفه ــ همه‌ی این‌ها یعنی بند زندان و دستبند. بودن یعنی آزاد بودن. حتا تلاش در جهت کسب هویت هم اگر همراه با غرور و همدردی باشد، مزاحم است. اگر درک کنیم که غرور طنابی است که ما را با آن می‌کشند، مغرور نمی‌شویم

من این جمله هکل زیست‌شناس را که در دوران کودکی عقلم خوانده بودم، هیچ‌گاه فراموش نمی‌کنم، سنی که انسان با مطالعه‌ی آثار علمی عامه‌پسند و استدلال علیه مذهب، خود را سرگرم می‌کند، عبارتش کم و بیش همین است: انسان والا (اگر اشتباه نکرده باشم او از کانت و گوته نام می‌برد) بسیار بالاتر از انسان عادی است تا انسان عادی از میمون عادی

نوشتن یعنی از یاد بردن. ادبیات مطبوع‌ترین شیوه‌ی نادیده گرفتن زندگی است. موسیقی تسلی می‌دهد. هنرهای بصری سرزنده می‌سازد. هنرهای زنده (مثل رقص یا ایفای نقش در تئاتر) سرگرم می‌سازند. ولی اولی از زندگی فاصله می‌گیرد. چرا که از زندگی یک رؤیا می‌سازد، در مقابل، دومی از زندگی فاصله نمی‌گیرد ــ چرا که همزمان فرمول‌های حیاتی و مریی به کار می‌بندد. و دیگری، به این خاطر است که از زندگی خود انسان‌ها جان می‌گیرد.

مالیخولیای وسیع، ماتم انباشته از بی‌رغبتی، فقط در حوزه‌ی آسایش و وفور تجملات می‌تواند وجود داشته باشد.

امروزه انسان حیات و پیروزی را تقریبآ با همان تلاشی به‌دست می‌آورد که تکیه بر آن‌ها برای استقرار در تیمارستان بسنده است: ناتوانی تفکر، مخالفت با اخلاق و عصبانیت لجام گسیخته.

«هنر مدرن، هنر رؤیا است»

ما همه به این‌خو گرفته‌ایم که مقدم بر همه خود را واقعیتی روحی بدانیم و سایرین را واقعیت بلاواسطه‌ی جسمانی، تنها خود را خیلی مهم به صورت موجودی جسمانی با تأثیری بر اجسام همنوعان خود می‌نگریم و همنوعان را هم واقعیت روحی می‌نگریم، اما تنها در عشق یا درگیری‌ها است که حقیقت ما روشن می‌شود، که مقدم بر همه سایرین از روانی برخوردارند، همان‌گونه که ما هم برای خود از آن برخورداریم.

همه‌چیز هیچ است، درد ما هم همین‌طور.

هریک از ما تسلّی‌ناپذیر به حال خود وانهاده شدیم، تا خویشتن را زنده احساس کنیم. انگار کشتی وسیله‌ای باشد که وظیفه‌اش دریانوردی است، وظیفه کشتی، دریانوردی نیست، ورود به بندر است. ما خود را بر پهنه‌ی دریا یافتیم بدون تصویری از بندری که در آن پناهی جست و جو کنیم.

جرأت مبارزه، جان‌باخته با ما سر از این جهان درآورد، چه ما بدون اشتیاق به مبارزه زاده شده‌ایم.

ما بدین‌ترتیب، برای نوسازی اجتماعی جهان، حریصانه بیدار شدیم و با شادی، برای تسخیر آزادی که از آن چیزی نمی‌دانستیم، و نمی‌دانستیم چیست و نیز برای پیشرفتی که به دقت تعریف نشده بود، به راه افتادیم

آه، این که زندگی دردناک یا فکر کردن به زندگی دردناک است، صحت ندارد. چه‌بسا حقیقت این است که اگر به صورت درد بدان تأکید کنیم، این فقط درد ما است که جدی و دشوار است. اما اگر کاملا طبیعی بمانیم درد همان‌طور که آمده، همان‌طور هم می‌رود، و آن‌گونه که پدید آمده، متواری می‌شود. همه‌چیز هیچ است، درد ما هم همین‌طور

من هرگز جز خیالپردازی کار دیگری نکردم. همین و فقط همین مفهوم زندگی من بوده است. هیچ‌گاه جز زندگی درونم با غم جدی دیگری آشنا نشدم. هرگاه که خودم پنجره‌ی درونم را می‌گشایم تا بتوانم در خیال رفتار، او را فراموش کنم، بزرگ‌ترین دردهای زندگی من از من می‌گریزن

پس از چندروز گرم آخر تابستان، شب‌ها برحسب اتفاق در آسمان فراخ تأثیر رنگ‌ها ظاهر می‌شود، آغاز نسیمی فرحبخش که پاییز را نوید می‌داد، برگ‌ها هنوز زرد نمی‌شدند و نمی‌ریختند، هنوز آن هراس نامشخص ادراک ما که طبیعت مشرف به مرگ را همراهی می‌کند، مسلط نیست، چرا که با مرگ طبیعت، خود ما هم پایان خودمان را رقم می‌زنیم. این مانند خستگی پس از تلاش بسیار بود، خوابی مبهم که آخرین حرکات رفتاری را دنبال می‌کرد. آه، این شب‌ها چنان انباشته از بی‌تفاوتی رنج‌آورند که پیش از آن که پائیز از این چیزها آغاز شود، از ما آغاز می‌شود.