کتاب جنایت و مکافات

با پولی که آن پیرزن در آن صومعه دور ریخته می‌توان صد، بلکه هزار کار خیر ترتیب داد و شروع کرد! صدها، بلکه هزارها زندگی را سروسامان داد: ده‌ها خانواده را از تنگدستی، از تباهی، از نابودی، از گمراهی، از بیمارستان‌های بیماری‌های آمیزشی نجات داد ــ همه را با پول او. بکشیدش و پولش را بردارید، طوری که بعداً به کمک این پول بتوانید خودتان را وقف خدمت به همهٔ ابنای بشر و آرمان مشترک کنید. شما چه نظری دارید، آیا هزاران کار نیک این جنایت کوچک بی‌اهمیت را جبران نمی‌کند؟ در ازای زندگی یکی، زندگی هزاران نفر از تباهی و فساد نجات می‌یابد. مرگ یکی در ازای زندگی صدها نفر ــ یک حساب ساده است!

«هیچ‌کس این‌جا نبود. این هیاهوی درونت از خون است. وقتی راه خروج ندارد و شروع می‌کند به دلمه بستن به صورت لخته‌های کوچک، همان موقع است که می‌افتی به خیال‌بافی...

آه از این قلب‌های بامحبت و بی‌انصاف

کسی که ذهن و روحش استوار و نیرومند است بر آن‌ها حکومت خواهد کرد! کسی که زیاد جرئت به خرج دهد به چشم آن‌ها حق دارد. کسی که بتواند به بزرگ‌ترین چیز تف کند قانون‌گذار آن‌ها خواهد بود، و کسی که بیش‌ترین جرئت را داشته باشد از همه محق‌تر است! تا حالا این‌طور بوده و همیشه هم این‌طور خواهد بود. فقط کورها ممکن است آن را نبینند!»

«مردان بزرگ راستین به گمان من لابد غم بزرگی در این‌جهان در دل احساس می‌کنند.»

آدم اگر بخواهد کسی را خوب بشناسد، باید به‌تدریج و با دقت او را زیر نظر بگیرد تا دچار خطا و پیش‌داوری نشود که اصلاح و رفع آن بعداً خیلی سخت می‌شود.

من نه تنها نمی‌خواهم حتی ذره‌ای سربار کسی باشم بلکه خودم می‌خواهم کاملاً آزاد باشم، دست‌کم تا زمانی که خودم تکه نانی و بچه‌هایی مثل تو و دونچکا را دارم.

اساس عقیدهٔ او این است که در بدن شخص دیوانه هیچ اختلال خاصی نیست بلکه دیوانگی، می‌شود گفت، یک خطای منطقی است، خطایی در قوهٔ تشخیص، دیدگاهی اشتباه دربارهٔ پدیده‌ها. به‌تدریج ثابت می‌کرد که بیمارش اشتباه می‌کند، و تصورش را

«این همان چیزی است که استاد شما در مسکو پاسخ داد وقتی از او پرسیدند که چرا بلیت بخت‌آزمایی جعل کرده است: "بقیه دارند از هر راهی که شده پولدار می‌شوند، خوب من هم می‌خواستم سریع پولدار شوم."

دلشورهٔ سال‌های بی‌پایان این اضطراب سرد مرگ‌آفرین، دلشورهٔ نوعی ابدیت روی «یک وجب جا».

«شاید احمق باشد، درست مثل من، تو باهوشی، مگر نه، که مثل یک گونی آن‌جا افتاده‌ای و به درد هیچ‌کس نمی‌خوری! می‌گویی قبلاً می‌رفتی به بچه‌ها درس می‌دادی، پس حالا چرا هیچ کاری نمی‌کنی؟» راسکلنیکوف با اکراه و ترشرویی گفت: «یک کاری می‌کنم...» «چه کار می‌کنی؟» «کار...» «چه کاری؟» راسکلنیکوف درنگ کرد و با لحنی جدی جواب داد: «فکر می‌کنم.»

اگر انسان در واقع پست‌فطرت نباشد ــ در کل، یعنی همهٔ نوع بشر ــ در این صورت بقیهٔ چیزها پیش‌داوری محض است، ترس تلقین‌شده، و هیچ مانعی نیست و درست همین‌طور هم باید باشد!...»

فهمیدم که این اتفاق هرگز نمی‌افتد، مردم هرگز عوض نمی‌شوند، و هیچ‌کس نمی‌تواند آن‌ها را از نو بیافریند، و به زحمتش نمی‌ارزد! بله، این حقیقت است! این قانون آن‌هاست...

«چی؟ کشیش؟... نه، لازم نیست... پولت زیادی کرده؟... من گناهی نکرده‌ام!... خدا باید به‌هرحال مرا ببخشد... می‌داند که چه‌طور رنج برده‌ام!... و اگر نمی‌بخشد هم که نبخشد!...»

«کجا بود، کجا بود که دربارهٔ مردی محکوم به مرگ خواندم که یک ساعت پیش از مرگ می‌گفت یا می‌اندیشید که اگر ناچار باشد جایی نوک پرتگاهی روی لبه‌ای چنان باریک زندگی کند که فقط به اندازهٔ دوپایش جا داشته باشد ــ و دوروبرش همه مغاک، اقیانوس، تاریکی ابدی، عزلت ابدی، توفان ابدی باشد ــ و ناچار باشد همان‌طور روی یک‌وجب جا همهٔ عمر، هزار سال، تا ابد بایستد ــ زندگی‌کردن در آن وضع بهتر بود تا این‌که هم‌اکنون بمیرد! فقط زندگی‌کردن، زندگی‌کردن، زندگی‌کردن! زندگی‌کردن، مهم نیست چگونه ــ فقط زندگی‌کردن!...‌(