کتاب گفتار در روش

میان مردم عقل* از هر چیز بهتر تقسیم شده است؛ چه هرکس بهرهٔ خود را از آن چنان تمام می‌داند که مردمانی که در هر چیز دیگر بسیار دیرپسندند، از عقل بیش از آن‌که دارند آرزو نمی‌کنند

تصور امر کامل که تصوری واضح و متمایز است، خود بالأخره چیزی است؛ و اگرچه تصورِ یک چیز همان درجه از واقعیت را ندارد که خودِ آن چیز دارد، باری نمی‌توان آن را هیچ پنداشت. از آن‌جا که تصور امر کاملْ خود چیزی است، می‌بایست همانند هر موجود دیگری از اصلِ علیّت برآمده باشد؛ زیرا هیچ چیزی نیست مگر آن‌که علّتی داشته باشد. به سخن دیگر، هیچ چیزِ مازادی در معلول نیست که در علّت نبوده باشد. این دو صورت‌بندی یکسان هستند؛ زیرا اگر در معلول چیزی بیش‌تر از آن‌چه در علّت هست وجود داشته باشد، آن چیزِ اضافه بدون علّت به وجود آمده است. پس بر ما است که برای تصورِ خود از امر کامل علّتی پیدا کنیم که آن علت دست کم به اندازهٔ واقعیتی که این تصور بازمی‌نمایاند، واقعیت داشته باشد.

همهٔ انسان‌ها به یکسان از عقل بهره‌مندند. بنابراین، اختلاف عقاید ما ناشی از آن نیست که یکی برای شناخت حق شایسته‌تر از دیگری است؛ بلکه از آن است که یکی عقل خود را درست راه می‌بَرَد و دیگری نادرست.

کسانی که می‌خواهند به دیگران دستور دهند، باید خود را از آنان داناتر بدانند و اگر در اندک‌چیزی به خطا روند، سزاوار سرزنش خواهند بود.

بهترینِ انسان‌ها به افزودن بر فضل خود بسنده کرده‌اند و بدون پروردن ذهن، حافظهٔ خود را انباشته‌اند؛ یا گمان برده‌اند مطالعهٔ هرچه موشکافانه‌ترِ خواص اشیاء کافی است تا بدان وسیله نهایتِ استفاده را از فکر خود کرده باشند.

برای آن‌که بدانیم روش چیست، باید سیر ذهن را هنگامی که به رضایت کامل از خود می‌رسد، مشاهده کنیم. اما همگان اجماع دارند که از میان این معارف فقط ریاضیات است که فکر را به رضایت کامل از خود می‌رساند.