کتاب عدالت

به عقیدهٔ بنتم، کار درست کاری است که بیشترین سود از آن عاید شود. و منظور او از «سود» هر چیزی است که لذت یا خوشی بدهد، و هر چیزی که مانع از درد و رنج شود

عالی‌ترین اصل اخلاق ایجاد بیشترین خوشنودی است؛

ما گاهی استدلال اخلاقی را راهی برای قانع کردن دیگران می‌دانیم.

«انسان ناراضی بودن بهتر از خوک راضی بودن است. سقراط ناراضی بودن بهتر از احمق راضی بودن است. اما اگر احمق، یا خوک، غیر از این فکر می‌کنند، به خاطر این است که فقط از سمت خودشان خبر دارند.»(۲۸

موقعی که می‌پرسیم آیا عدالت در جامعه‌ای برقرار است، در واقع می‌پرسیم چیزهایی که برایشان ارزش قائلیم ـ درآمد و دارایی، حقوق و وظایف، اختیارات و فرصت‌ها، مقام‌ها و افتخارات ـ در آن جامعه چطور توزیع می‌شوند. جامعهٔ عادل این چیزها را درست توزیع می‌کند، یعنی به هر کس به اندازهٔ شایستگی‌اش می‌دهد. مسئله وقتی مشکل می‌شود که می‌پرسیم کی شایستهٔ چیست، و چرا.

در همهٔ دنیا این نظر که عدالت یعنی احترام به بعضی حقوق عمومی بشر، روزبه‌روز مقبولیت بیشتری پیدا می‌کند (ولو بیشتر روی کاغذ، نه در عمل).

ارسطو می‌گوید عدالت یعنی به هر کس به اندازهٔ شایستگی‌اش دادن. و برای این که ببینیم هر کس چقدر شایستگی دارد، باید تعیین کنیم کدام فضیلت‌ها سزاوار افتخار و پاداش‌اند. ارسطو معتقد است که تا ما نتوانیم بهترین شیوهٔ زندگی را معلوم کنیم، نمی‌توانیم قانون عادلانه وضع کنیم. بنابراین از نظر او قانون نمی‌تواند دربارهٔ این مسئله که زندگی خوب چیست بی‌طرف باشد.

جامعهٔ عادل این چیزها را درست توزیع می‌کند، یعنی به هر کس به اندازهٔ شایستگی‌اش می‌دهد

احترام به بعضی حقوق عمومی بشر، روزبه‌روز مقبولیت بیشتری پیدا می‌کند (ولو بیشتر روی کاغذ، نه در عمل).

ما نباید فقط نتیجه را در نظر بگیریم؛ اخلاقاً لازم است به وظایف و حقوق هم، قطع نظر از پیامدهای اجتماعی، احترام بگذاریم.

کانت سودگرایی را رد می‌کند. می‌گوید سودگرایی چون حق را منوط به این محاسبه می‌کند که بیشترین خوشنودی چگونه به دست می‌آید، آن را آسیب‌پذیر می‌کند. ولی مسئلهٔ عمیق‌تری هم وجود دارد: استنتاج اصول اخلاقی از خواسته‌های ما تفکر نادرستی دربارهٔ اخلاق است. صرف این که کاری خیلی‌ها را خوشحال می‌کند دلیل نمی‌شود که آن کار درست باشد. صرف این که اکثریت، هر چقدر بزرگ، موافق یک قانون است آن قانون را عادلانه نمی‌کند.

دفاع از بازار آزاد معمولاً بر دو محور صورت می‌گیرد: آزادی و رفاه. اولی مبنای دفاع اختیارگرایان از بازار است. می‌گوید اگر به آزادی مردم احترام می‌گذاریم، باید اجازه بدهیم آزادانه با هم معامله کنند؛ قانون‌هایی که در بازار آزاد دخالت می‌کنند، آزادی فردی را زیر پا می‌گذارند. دومی اساس دفاع سودگرایان از بازار است. می‌گوید بازار آزاد سطح رفاه عمومی را بالا می‌برد؛ موقعی که دو نفر با هم معامله می‌کنند، هر دو چیزی عایدشان می‌شود. مادامی که معاملهٔ آنها به نفع آنهاست و ضرری هم به کسی نمی‌زند، سود کلی را بالا می‌برد.

طمع یک رذیلت است، یک حالتِ بدِ بودن، مخصوصاً وقتی که انسان را به رنج دیگران بی‌توجه کند. طمع صرفاً رذیلتی فردی نیست، نافی فضیلت مدنی هم هست. در روزگار سختی، جامعه‌ای خوب است که متحد می‌شود. مردم به جای این که به افزایش سود خود فکر کنند دست هم را می‌گیرند. جامعه‌ای که مردمش در اوقات بحرانی به فکر بهره‌برداری از همسایگانشان بیفتند جامعهٔ خوبی نیست. پس طمع رذیلتی است که جامعهٔ خوب باید از آن نهی کند. قانون مبارزه با گران‌فروشی نمی‌تواند طمع را از بین ببرد، اما لااقل می‌تواند بی‌شرمانه‌ترین نمودهایش را محدود کند و نشان بدهد که جامعه آن را نمی‌پسندد. جامعه با مجازات کردن رفتار طمع‌کارانه، و نه پاداش دادن برای آن، فضیلت مدنی ایثار جمعی به خاطر خیر جمعی را تأیید می‌کند.

موجودات قصه‌گو اَلسدر مکینتایر پاسخ قانع‌کننده‌ای به این پرسش می‌دهد. در پی فضیلت (۱۹۸۱) کتابی از او در این باره است که ما، فاعلان اخلاقی، نیات و اهدافمان را از کجا می‌آوریم. در برابر تصویر اراده‌گرایانه از انسان، او تصویری روایتگرانه (narrative) ارائه می‌دهد. انسان موجودی قصه‌گوست. ما زندگیمان را مثل روایتی اکتشافی پیش می‌بریم. «من پرسش ’چه خواهم کرد؟‘ را تنها در صورتی می‌توانم پاسخ بدهم که پیش از آن از خود بپرسم ’من خودم را جزو کدام قصه یا قصه‌ها می‌یابم؟‘»(۳۶) مکینتایر می‌گوید همهٔ روایت‌های زیسته شده یک خصلت غایی دارند، اما نه به این معنی که مقصود یا هدفی دارند که مرجعی بیرونی برایشان تعیین کرده. غایت‌گرایی و پیش‌بینی‌ناپذیری با هم‌اند. «ما مثل شخصیت‌های یک روایت خیالی نمی‌دانیم بعد چه خواهد شد، ولی با این حال زندگی ما شکلی دارد که خود را در آیندهٔ ما منعکس می‌کند.»(۳۷)

موجودات قصه‌گو اَلسدر مکینتایر پاسخ قانع‌کننده‌ای به این پرسش می‌دهد. در پی فضیلت (۱۹۸۱) کتابی از او در این باره است که ما، فاعلان اخلاقی، نیات و اهدافمان را از کجا می‌آوریم. در برابر تصویر اراده‌گرایانه از انسان، او تصویری روایتگرانه (narrative) ارائه می‌دهد. انسان موجودی قصه‌گوست. ما زندگیمان را مثل روایتی اکتشافی پیش می‌بریم. «من پرسش ’چه خواهم کرد؟‘ را تنها در صورتی می‌توانم پاسخ بدهم که پیش از آن از خود بپرسم ’من خودم را جزو کدام قصه یا قصه‌ها می‌یابم؟‘»(۳۶) مکینتایر می‌گوید همهٔ روایت‌های زیسته شده یک خصلت غایی دارند، اما نه به این معنی که مقصود یا هدفی دارند که مرجعی بیرونی برایشان تعیین کرده. غایت‌گرایی و پیش‌بینی‌ناپذیری با هم‌اند. «ما مثل شخصیت‌های یک روایت خیالی نمی‌دانیم بعد چه خواهد شد، ولی با این حال زندگی ما شکلی دارد که خود را در آیندهٔ ما منعکس می‌کند.»(۳۷)