کتاب روس ها در ایران

«ما روس‌ها در اروپا بربریم، ولی در آسیا اروپایی هستیم.» تولستوی

دیوید هاروی در کتاب فوق‌العادهٔ «وضعیت پسامدرنیتهٔ» خود تأکید دارد هر سه انقلاب روسیه، مشروطه و عثمانی دقیقاً در زمانه‌ای روی داد که در حوزهٔ ارتباطات جهانی و صنعت حمل‌ونقل پیشرفت‌های چشمگیری صورت گرفته بود که این مقوله خود به تشدید تأثیر نظریهٔ فشردگی زمان_ مکان انجامید و با سرعت فزاینده‌ای جهان را به هم نزدیک‌تر کرد. منظور هاروی از نظریهٔ فشردگی زمان_ مکان وجود فرایندی است که کیفیت عینی و مشهود زمان و مکان را دگرگون می‌کند و انسان را وامی‌دارد به افراطی‌ترین شکل ممکن جهان را کاملاً متفاوت از گذشته برای خویشتن تعریف و تفهیم کند و آن را با درک و دریافت‌های پیشین جایگزین سازد.

کاترین آشکارا از سرنگونی پادشاه ایران و چه‌بسا سلسلهٔ قاجار سخن می‌گفت

در منطقهٔ قفقاز نگرش به گریبایدوف در دوران اتحاد جماهیر شوروی و به‌ویژه پس از فروپاشی این اتحادیه بسی پیچیده‌تر است. در خطهٔ آذربایجان او را نمایندهٔ استعمار روس می‌دانند که ارامنه را به منطقهٔ قره‌باغ آورد و در آنجا اقامت داد، در ارمنستان وی نماد اقتدار دولت محلی است، در گرجستان نمایندهٔ استعمار روس است و هم به‌دلیل داشتن پدرزنی متمول و متنفذ جزو خاندان اشراف به حساب می‌آید که می‌کوشد با توسل به پروژه‌های شرکت فراقفقازی خود در تفلیس، گرجستان را به ولایتی کمابیش مستقل و خودمختار ارتقا دهد.

تأثیر تاریخی ارامنهٔ قفقاز در امپراتوری عثمانی، به‌ویژه در ایران، تأثیری مهم و انکارنشدنی داشته است. بسیاری از معلمان که هم‌زمان فعال سیاسی و انقلابی نیز بودند، در سال‌های پایانی قرن نوزدهم و ابتدای قرن بیستم، از قفقاز جنوبی به امپراتوری عثمانی و به ویژه به ایران مهاجرت کردند. حضور و فعالیت آنان زندگی سیاسی و اقدامات ارامنهٔ عثمانی و ایران را به‌شدت تحت تأثیر خود قرار داد و آنان را متحول کرد. بسیاری از معلمان ارمنی ساکن ایران از قفقاز به‌ویژه تفلیس به ایران آمده بودند و برخی نیز اهل امپراتوری عثمانی بودند. در میان آنان نویسندگان ملی‌گرا، چهره‌های دانشگاهی و علمی و فعالان انقلابی حضور داشت. احزاب سیاسی ارمنی فعالیت‌های خود را در قفقاز و آناتولی شرقی آغاز کردند، اما خیلی زود در سال‌های پایانی قرن نوزدهم دامنهٔ فعالیت و اقدامات آنان به ایران نیز کشیده شد.

ابتدا دو فهرست مجزا مشتمل بر ۳۷ قطعه فیلم از شرکت یوآخیم و فهرست دیگری از استودیوی فیلم و عکاسی سلطنتی هاهن شامل ۴۰ قطعه فیلم مجموعه به طول ۱۸۰۰ متر نوار به ارزش ۸۶۴ روبل و هشتاد کوپک به هیئت‌مدیرهٔ بانک ارسال شد. بانک استقراضی از ۳۷ فیلم پیشنهادی شرکت یوآخیم ۲۸ فیلم را خریداری کرد که از میان آنها فیلم‌های قایقرانی، شبیخون و حمله به قطار بسیار جالب توجه است.

آرمین وامبری مجارستانی در لباس مسلمانان در سال‌های دههٔ ۱۸۶۰ از مشهد و حرم مقدس امام رضاع دیدار کرده، اذعان دارد حرم امام رضا از درون و بیرون با طلا پوشیده شده بود و در آن مقطع به‌یقین ثروتمندترین مکان مسلمانان در جهان اسلام به شمار می‌رفت. هیچ‌کس جز شیعیان حق دسترسی به حرم امام رضاع را نداشت یا حداقل سیاست رسمی بر این اصل استوار بود. وامبری تأکید دارد که هندوها، ارامنه و یهودیان حتی حق نداشتند از دور به حرم نزدیک شوند، زیرا شیعیان باور داشتند نگاه آنان طوری است که، حتی از فاصلهٔ ۵۰۰ قدمی، حرم مقدس را تقدس‌زدایی می‌کند

سایکس چندی بعد از بروز تحرکات و جنبش‌های آشوب‌طلبی گزارش داد که در حمایت از محمدعلی‌میرزا تظاهرات پراکنده به راه انداخته بودند. رهبر آشوب‌طلبان روحانی سالخورده، سید محمد یزدی طالب‌الحق، بود که از محمدعلی شاه سابق حمایت می‌کرد و با مشروطه‌خواهان مخالفت می‌ورزید. او مشروطه و آزادی‌خواهی را اختراع بابیه و کفار می‌دانست. یکی دیگر از رهبران آشوب‌طلبان محمدیوسف‌خان هراتی بود که سایکس وی را فرد سفله‌ای می‌دانست. یوسف‌خان هراتی از قرار معلوم پول هنگفتی از شاه مخلوع دریافت کرده بود و ماه‌ها بود که برای بازگشت محمدعلی‌میرزا به قدرت فعالیت می‌کرد.

یادداشت‌های خصوصی آندرو کالمیکو، نیکولای براوین و شخص مینورسکی مبین این واقعیت است که بسیاری از دیپلمات‌های تازه‌کار روسیه ترجیح می‌دادند در چارچوب مأموریت‌های موقت به ترکیه اعزام شوند، زیرا ترکیه در مجاورت اروپا بود و شرایط زندگی در ترکیه برای آنها قابل‌تحمل‌تر بود، اما به هیچ روی حاضر به اعزام به ایران نبودند، زیرا از تمام وجوه، ایران با اروپا فاصله‌ای بسیار داشت و کیفیت زندگی در ایران برای آنها که خود را «اروپاییان متمدنی» می‌دیدند تحمل‌ناپذیر بود.

لئون تروتسکی در مقام وزیر خارجهٔ اتحاد جماهیر شوروی به کرّات به قوای روس مستقر در ایران دستور داد خاک این کشور را ترک کنند، اما ژنرال باراتوف و ژنرال بیچراخف که از نیروهای سرسخت ضد بلشویک بودند از پیروی این دستورات امتناع کردند. بیچراخف با خودداری از اجرای فرمان به نیروهای گارد سفید پیوست، این در حالی بود که نبرد میان بلشویک‌ها و ضدانقلابیون در ایران و قفقاز رو به گسترش بود. بیچراخف پس از آن به نیروهای دانستر بریتانیا پیوست.

بانو فخرالدوله انسانی فراتر از یک زن متمول و پولدار بود. نام کامل او اشرف‌الملوک فخرالدوله، دختر مظفرالدین شاه یکی از ثروتمندترین زنان کشور و یک فعال اجتماعی بود که خودروی تاکسی را او به شهر تهران وارد کرد. در میان تمام نوادگان و فرزندان پرشمار قاجار فقط شاهدخت اشرف‌الملوک فخرالدوله است که شناخته شده است و رضا شاه به او احترام می‌گذاشت و بنا بر شنیده‌ها دربارهٔ وی می‌گفت قاجاریه یک و نیم مرد داشت. نیم مردش آقامحمدخان بود و یک مردش هم بانو فخرالدوله است.

در نهایت اینکه مسکو ناخواسته در بخش پایانی تراژدی سال ۱۹۴۱ ایران، یعنی کناره‌گیری رضا شاه از مقام سلطنت، نقش مهمی ایفا کرد. اسناد موجود در بایگانی‌ها حاکی از آن است که هرچند این دولت بریتانیا بود که برای اول بار موضوع کنار گذاشتن رضا شاه از قدرت را مطرح کردند، این مقامات دولت شوروی بودند که با روی کار آمدن دوبارهٔ قاجارها مخالفت کردند و ناخواسته موجب نجات سلسلهٔ پادشاهی پهلوی شدند.

در نهایت اینکه مسکو ناخواسته در بخش پایانی تراژدی سال ۱۹۴۱ ایران، یعنی کناره‌گیری رضا شاه از مقام سلطنت، نقش مهمی ایفا کرد. اسناد موجود در بایگانی‌ها حاکی از آن است که هرچند این دولت بریتانیا بود که برای اول بار موضوع کنار گذاشتن رضا شاه از قدرت را مطرح کردند، این مقامات دولت شوروی بودند که با روی کار آمدن دوبارهٔ قاجارها مخالفت کردند و ناخواسته موجب نجات سلسلهٔ پادشاهی پهلوی شدند.