کتاب درآمدی بر اندیشه های سیاسی آنتونیو گرامشی

یکی از نتایج اصولی و عمدهٔ تجربهٔ اروپای شرقی این است که سوسیالیسم را نمی‌توان از بالا و از طریق کارگزار دولت تحمیل کرد. سوسیالیسم را باید از پایین به وجود آورد، براساس بسط و توسعهٔ پیوسته و مداوم مشارکت توده‌ای در سیاست که شامل دگرگونی‌های عمیق در عادات و شعور و آگاهی است.

هژمونی مستلزم اتحاد طیف متنوعی از نیروهای اجتماعی متفاوت و گوناگون درون ائتلافی وسیع است که بیانگر ارادهٔ جمعی ملی_ مردمی باشد، آن چنان که هر یک از این نیروها استقلال خودشان را حفظ کنند و سهم خودشان را در گذار و توسعه به سوسیالیسم برعهده گیرند. این استراتژی تشکیل جبهه‌ای وسیع متشکل از نیروهای گوناگون با برداشت و پنداری مشترک از جهان، که گرامشی جنگ موضعی می‌نامد، یکپارچه و متحد می‌شود.

هرگاه دولت اصلاحات و دگرگونی‌های نسبتاً وسیع و فراگیری را در ساختار اجتماعی و اقتصادی یک کشور از بالا و بدون تکیه بر مشارکت فعالانهٔ آحاد مردم صورت می‌دهد، انقلاب منفعلانه به وقوع می‌پیوندد. اصلاحات اجتماعی، یعنی مطالبات نیروهای اپوزیسیون و مخالف، ممکن است محقق شود، اما در این صورت این نیروها دچار آشفتگی خواهند شد و هرگونه مبارزهٔ مردمی در نطفه خفه می‌شود.

در نظر گرامشی «همهٔ مردم فیلسوف‌اند»، زیرا همهٔ مردان و زنان پندارهایی دربارهٔ جهان و مجموعه‌ای از باورها دارند که آنها را قادر به ادراک زندگی‌شان می‌کند. اما شیوه‌ای که بسیاری از مردم جهان را از رهگذر آن درک و تصور می‌کنند، و فلسفهٔ حیات روزمره‌شان، اغلب متناقض و گیج‌کننده است و شامل دیدگاه‌ها و باورهایی است که از منابع مختلف و از گذشته جذب و دریافت کرده‌اند و میل آن دارد که آنها را به پذیرش نابرابری و ستم چون اموری طبیعی و تغییرناپذیر مجاب سازد.

روند گذار و فرا رفتن از مرحلهٔ صنفی و پیشرفت به سوی هژمونی دو جنبهٔ اصلی دارد؛ نخست آنکه اگر طبقهٔ کارگر رهبری ائتلافی متشکل از طبقات و لایه‌های اجتماعی را برعهده بگیرد، می‌تواند در نقش هژمون ظاهر شود. دوم آنکه طبقهٔ کارگر باید مبارزات مردمی_ دموکراتیک را با مبارزهٔ خودش علیه طبقهٔ سرمایه‌دار یکپارچه سازد تا ارادهٔ جمعی ملی_ مردمی را به وجود آورد. این امر یکی از کمک‌های عمده‌ای است که گرامشی به مفهوم هژمونی کرده است.

ایدئولوژی پدیده‌ای (ملکوتی) نیست که معلق در خلأ، فراسوی فعالیت‌های سیاسی و سایر اقدام‌ها و فعالیت‌های عملی مردان و زنان باشد. برعکس، ایدئولوژی از هستی مادی درون این کنش‌های عملی برخوردار است و قوانین سلوک عملی و رفتار اخلاقی را در اختیار مردم می‌گذارد و مترادف است با دینی که در معنی و مفهوم سکولار کلمه انگاشته و درک می‌شود و ناظر است به وحدت ایمانی بین پنداری از جهان و هنجار سلوک و رفتار اخلاقی متناظر با آن

تحول ضروری و اساسی در آگاهی سیاسی که برای گذار به سوسیالیسم ضروری است باید هم ماهیت اخلاقی و هم سرشتی روشنگرانه داشته باشد و این مسئله توضیح می‌دهد که چرا گرامشی ضرورت اصلاحات «فکری و اخلاقی» را عنصر و مؤلفه‌ای ضروری و اساسی در هژمونی طبقهٔ کارگر اعلام می‌کند.

«هر طبقهٔ اصلی یک یا چند لایه از روشنفکران را می‌آفریند که به آن خصلت همگنی و یکدستی و آگاهی دربارهٔ عملکرد خودش، نه فقط در عرصه‌های اقتصادی، بل در حوزه‌های سیاسی و اجتماعی را می‌بخشد» (SPN). ازاین‌رو طبقهٔ کارگر هم اگر بخواهد با موفقیت نیرویی هژمونیک شود، باید روشنفکران ارگانیک خودش را پدید آورد.

گرامشی به این موضوع می‌پردازد که ایدئولوژی را نباید برحسب صدق یا کذب آن که باید براساس کارآمدی‌اش در پیوند دادن جبهه‌ای از عناصر اجتماعی پراکنده، و نقشی که چون سیمان یا عامل وحدت‌آفرینی اجتماعی ایفا می‌کند، داوری کرد.

ارادهٔ جمعی را فقط می‌توان طی فرایند اصلاح فکری و اخلاقی پدید آورد که پنداشت مشترکی را از جهان شکل خواهد داد. «باید وحدت فرهنگی_ اجتماعی شکل گیرد که با آن تکثر و چندگانگی اراده‌های پراکنده و متفرق با اهداف ناهمگون و نامتجانس در قالب هدفی واحد یکپارچه شوند، که چون پایه و شالوده‌ای، برای خلق پنداشتی یکسان و مشترک از جهان باشد»

پنداشت مشترک نوین از جهان، پنداشتی کاملاً سرمایه‌دارانه یا کاملاً در هیئت سرمایه‌داری انحصاری دربارهٔ بورژوازی نخواهد بود و ایدئولوژی‌ای سوسیالیستی هم نخواهد بود که ناب و خالص چشم‌انداز طبقهٔ کارگر را نمایندگی کند؛ درعوض باید ترکیب پیچیده‌تری از اهداف طبقاتی با موضوعاتی باشد که از تاریخ نخستین و منحصربه‌فرد هر کشوری نشئت گرفته‌اند.

معضل اصلی دربارهٔ دولت سرشت قدرتی است که طبقهٔ حاکم بر سایر طبقات اعمال می‌کند. ازاین‌رو، برای طبقه‌ای که می‌خواهد قدرت دولتی را تصاحب کند، ماهیت استراتژی انقلابی شایسته و مطلوب به شناختی که آن طبقه از سرشت قدرت کسب کرده بستگی دارد؛ شناخت دربارهٔ اینکه سرشت این قدرت چیست و چگونه اعمال می‌شود.

مهم‌ترین گزارهٔ عمده‌ای که گرامشی بسط داد این است که دولت را نمی‌توان بدون کسب شناختی فراگیر و همه‌جانبه از جامعهٔ مدنی درک کرد.

جامعهٔ مدنی حوزه‌ای است که سرمایه‌داران، کارگران و سایر گروه‌ها در مبارزه‌های سیاسی و ایدئولوژیک شرکت می‌کنند و حیطه‌ای است که احزاب سیاسی، اتحادیه‌های کارگری، تشکیلات دینی و طیف متنوع وسیعی از سازمان‌های دیگر در آن به منصهٔ ظهور می‌رسند.

«می‌توان تصور کرد عناصر جامعهٔ مدنی، هرچه بیشتر به منصهٔ ظهور برسند، عنصر قهرآمیز دولت نیز تا درجاتی رو به زوال بگذارد» (SPN). تکامل جامعهٔ سوسیالیستی از آن پس، شامل بسط مداوم جامعهٔ مدنی و روابط آن در زمینه‌های استقلال، خودحکمروایی و انضباط شخصی همراه با محو تدریجی عناصر و مؤلفه‌های قهرآمیز، سلسله‌مراتبی و بوروکراتیک دولت است.

طبقه‌ای که قصد دارد در راستای کسب هژمونی پیشروی کند باید تمام هم خود را مصروف کسب رهبری در حوزه تولید کند؛ «هرچند هژمونی پدیده و موضوعی اخلاقی_ سیاسی است، اما باید پدیده‌ای اقتصادی هم باشد که شالوده و بنیاد آن بر عملکرد تعیین‌کنندهٔ گروه پیشتاز در حوزه‌های حیاتی و اساسی تولید استوار است» (SPN).

هرچه نیروهای انسانی مولد آگاهی بیشتری به دست آورند، خود را آزاد می‌کنند و با رها ساختن خودشان از بردگی‌ای که سرمایه‌داری دوست دارد تا ابد و برای همیشه آنها را محکوم به آن کند آزادانه خود را سازمان خواهند داد؛ این امر بهترین شیوهٔ به‌کارگیری انسان‌هاست؛ یعنی انسانی که همواره بهتر از یک برده کار می‌کن.

گسترش مفهوم سیاست برای دفاع از فعالیت روابط انسانی در حال دگرگونی (ایده‌های تلویحاً نهفته درون آنها) در همهٔ حوزه‌های حیات مهم‌ترین پیامد و نتیجهٔ جامعهٔ مدنی است.

مسئله محو تدریجی سیاست نیست؛ سیاست باید حوزهٔ فعالیت و کنش همهٔ افراد باشد، نه حوزهٔ انحصاری عده‌ای محدود، چنانکه اینک هست: مارکسیسم بیان طبقات فرودست است که می‌خواهند هنر حکومت‌داری را شخصاً بیاموزند و به دانستن همهٔ حقیقت، حتی ناخوشایندترین حقایق، علاقه دارند (Q: ۱۳۲۰).

گرامشی تعریف روشنفکران را به همهٔ کسانی تعمیم می‌دهد که کارکرد سازمان‌دهندگی در همهٔ حوزه‌های جامعه دارد؛ هم در حوزهٔ تولید و هم در حوزه‌های سیاست و فرهنگ.

گرامشی می‌گوید حزب انقلابی باید نقشی کلیدی در مقام روشنفکر ارگانیک طبقهٔ کارگر ایفا کند. بدین‌سان، هر عضو حزب باید روشنفکر تلقی شوند. «یک حزب شاید، کمتر یا بیشتر، اعضایی در رده‌های بالاتر یا پایین‌تر داشته باشد، اما نکته این نیست؛ آنچه اهمیت دارد آن کارکردی است که رهنموددهنده و پیشتاز و سازمان‌دهنده باشد؛ به عبارتی آموزشی و به عبارتی فکری و روشنگرانه» (SPN).

اشتباه روشنفکران پذیرش این باور و عقیده است که دانستن بدون شناخت و به‌ویژه بدون شور و احساس امکان‌پذیر است... و این اشتباه که یک روشنفکر حتی اگر متمایز و جدا از پیکرهٔ مردم_ ملت باشد، بدون آنکه هیجان‌های ذاتی و اصیل مردم را احساس کند، بدون آنکه مردم را درک کند و بفهمد و آن‌گاه در یک شرایط ویژهٔ تاریخی این هیجان‌ها را تبیین، تشریح و توجیه کند، و آنها را به لحاظ دیالکتیکی به قوانین تاریخ و به پنداری برتر از جهان مربوط سازد، باز هم می‌تواند روشنفکر شمرده شود...

تاریخ و سیاست را نمی‌توان بدون شور، و بدون پیوندی عاطفی و احساسی بین روشنفکران و مردم_ ملت ساخت. در غیاب چنین پیوندی، رابطهٔ روشنفکران و مردم_ ملت صرفاً به تماس‌های بوروکراتیک و رسمی تقلیل می‌یابد؛ و روشنفکران به کاستی از کشیشان و روحانیت تبدیل می‌شوند.

اگر رابطهٔ بین روشنفکران و مردم_ ملت، بین رهبران و پیروان، نتیجه و حاصل مشارکتی ارگانیک باشد که احساس‌ها و هیجان نخست به درک و فهم و پس از آن به دانش و معرفت تبدیل می‌شوند... در این صورت و تنها در این صورت است که رابطهٔ فوق رابطه‌ای نمایندگی است، تنها در این صورت است که مبادلهٔ عناصر بین رؤسا و مرئوسان، رهبران و زیردستان تحقق پیدا می‌کند، به‌عبارت دیگر، تحقق حیاتی همگانی که به‌تنهایی نیرویی اجتماعی باشد، فقط در این صورت است که «جبههٔ تاریخی» تشکیل می‌شود.