کتاب مزخرفات فارسی

درست است که آب مایع است، ولی آب مایهٔ حیات است نه مایع حیات. و درست است که اغلب کسی ضرب‌الاجل می‌دهد که عجله دارد، ولی برای مهلت دادن ضرب‌الاجل می‌دهد نه ضرب‌العجل. از این غلط‌های ناشی از شنیدار بسیار داریم: راجب به به جای راجع به نهله به جای نحله توجیح به جای توجیه ترجیه به جای ترجیح قائله به جای غائله الارقم به جای علی‌رغم اجالتاً به جای عجالتاً فارق‌التحصیل به جای فارغ‌التحصیل متنابه به جای معتنابه متوصل به جای متوسل و...

اگر به غلط‌های املایی حساس باشید، مواجه شدن با آن‌ها هنگام خواندن متن‌های احساسی بدترین اتفاق ممکن است.

نمی‌دانم چرا خیلی از ما هنوز فرق شکلک‌ها را نمی‌دانیم. مثلاً طرف همکارمان است و فقط آدرس یک سایت را پرسیده، ما در جواب برایش شکلک قلب می‌فرستیم. خب که چی؟

سلام کردنی است، نه داشتنی و نه عرض نمودنی. بازی کردنی است، نه داشتنی. مرور کردنی است، نه داشتنی و نه نمودنی. زندگی کردنی است نه داشتنی. بیان کردنی است، نه داشتنی و نه نمودنی. و بر همین قیاس گیرید هر آنچه کردنی است، ولی تازگی‌ها یا می‌داریمشان یا می‌نماییمشان!

یک جور عادت است شاید. عادت به استفاده از کلمه‌هایی که به آن‌ها فکر نمی‌کنیم ولی خیال می‌کنیم نفس به کار بردنشان به کلام ما سنگینی می‌دهد، یا قشنگ‌تر به نظر می‌رسد. ما هم که اغلب شیفتهٔ سنگینی و قشنگی! غافل از این‌که حرف ما سنگینی‌اش را، نه از کلمه‌های تکراری که، از فکرمان می‌گیرد. قشنگی و زیبایی هم وقتی بر اساس تقلیدِ ناآگاهانه باشد، می‌شود یک چیز باسمه‌ای و دل را می‌زند

روزگار، روزگارِ ریال و تومان و یورو و دلار است. صبح تا شب نشسته‌ایم به ضرب و تقسیم و جمع و منها. البته تقسیم و منهایش بیشتر مال ماست و جمع و ضربش بیشتر مال مالداران.

می‌توان سلیقه‌ای نوشت، می‌توان غلط نوشت، می‌توان بد نوشت، می‌توان هفت جمله با هفت فعل را تبدیل کرد به یک جملهٔ یک‌صفحه‌ای با یک فعل، می‌توان به آیین نگارش بی‌توجه بود، اما نمی‌توان کم‌سوادی یا تنبلیِ زبانی و آشفتگی در نگارش را گذاشت به حساب حقی که «خودم» بر گردن زبان مادری خودم دارم. این‌طور باشد، دیگر چه گردنی، چه مادری!

دروغ که از بزرگ‌ترین گناهان دینی و آبروبرترین گناه‌های اجتماعی است، حالت نقل و نبات یافته و بدبختانه هر قدر روی صندلی بزرگ‌تری نشسته باشی، هم بزرگ‌تر دروغ می‌گویی هم آسان‌تر. دروغ‌هایی که نه‌تنها حناق نمی‌شود تا گلو را بگیرد، که با آن‌ها انگار راحت‌تر نفس می‌کشی و لابد می‌خندی به ریش دیگران یا حتی جامعه‌ای که دروغ و دروغ‌های تو شده است بلای جانشان

این‌ها نه نصیحت است نه پند؛ فقط نکته‌هایی ساده است برای درک ذرّه‌ای از شیرینی زبان فارسی و آگاه شدن از چندوچون معنا و املای برخی واژه‌ها. وگرنه مثلاً برای جماعتِ کتاب‌نخوان چه فرقی می‌کند که پیشخانِ کتاب باشد یا پیشخوانِ کتاب؛ در هر دو حالت کتاب‌نخوان‌اند.

انتظار را در سه معنا به کار می‌بریم: چشم‌به‌راهی که بیشتر مخصوص همان عشاق قدیم است؛ توقع داشتن که عشاق امروز بیشتر با آن خو گرفته‌اند؛ احتمال دادن و پیش‌بینی کردن در امور خوشایند که همه از آن استفاده می‌کنیم. و البته یک معنای چهارم در باب احتمال و پیش‌بینیِ امور ناخوشایند، که افتخار استفاده از آن مخصوص رسانه‌های عمومی است؛

می‌توانید وجه عرفانیِ این بیت مولانا را بی‌خیال شوید و آن را برای معشوق بی‌وفا یا خدانکرده خیانتکارتان بفرستید؛ صددرصد تضمینی، بدون درد و خونریزی: آه که من دوش چه‌سان بوده‌ام آه که تو دوش که را بوده‌ای

تا کی شود که سرنوشتِ نسل پینگلیش‌نویسان هم به سرنوشت دایناسورها پیوند بخورد و برسیم سروقت بدبختی‌های فارسی‌نوشتنِ خودمان.

می‌گوییم به‌وضوح آشکار است، انگار بعضی چیزها به‌وضوح پنهان‌اند.

‫ می‌گوییم صفحهٔ مانیتور، ولی مانیتور خودش همان صفحهٔ نمایش است.

چند سال پیش، یکی از دوستان ادبیاتیِ روزنامه‌نگار خیلی عتاب‌آلود نوشت که زبان فارسی زبان مادری اوست، پس هر جور دلش بخواهد آن را می‌نویسد. جمله‌ای سرراست با استدلالی ظاهراً کوبنده. اما درست مثل پدری خطاکار که فرزندش را با سیگار بسوزاند و بگوید: «فرزند خودم است، هر جور دلم بخواهد با او رفتار می‌کنم.» همان قدر سرراست و همان قدر کوبنده.

سلام کردنی است، نه داشتنی و نه عرض نمودنی. بازی کردنی است، نه داشتنی. مرور کردنی است، نه داشتنی و نه نمودنی.

برایم پیام فرستاد که «چه آفتابه درخشانی!» پرسیدم: «مگه آفتابه گرفتید؟ از این آفتابه مسی‌های دکوری؟» جواب داد: «خاک تو سره بی‌ذوقت کنن، آفتابه چیه!» برایش یک عدد زبانِ دراز با چشمک فرستادم و نوشتم: «مجید، دلبندم، خودت به جای آفتاب درخشان نوشتی آفتابه درخشان. در ضمن، سرِ من هم تهش ه نداره.» جواب داد: «دسته بابات درد نکنه با این پسر بزرگ کردنش. اصلاً برو گم شو!»

مثلاً همان انتظار کشیدنِ عاشق از سخت‌ترینِ کشیدنی‌هاست، البته اگر در این روزگار از عشق و عاشقی چیزی مانده باشد. با این سرعت و فشردگی زندگی امروز، آدم نهایت می‌تواند منتظر اتوبوس و مترو یا تاکسی بماند. یا خیلی که مرد باشد، منتظر سررسیدِ گرفتن یارانه‌ها. واِلّا به قول مولانا: «ای برادر عاشقی را درد باید، درد کو؟»

«گفت‌وگو» آیین دارد و بند نخست آیین آن به همان «واو» وسطِ آن مربوط می‌شود که یعنی: بگذار بگوید و خوب بشنو و تلاش کن بفهمی چه می‌گوید و حرفش که تمام شد، لختی تأمل کن و بعد، تو بگو. این‌که حرفش را خوب نشنوی و شاش داشته باشی که حرف خودت را به کرسی بنشانی، نتیجه‌اش می‌شود چسباندن بی‌تأملِ حرف خودت به حرف «دیگری»؛ چسباندنی تیز و برّنده. و این یعنی همان «گفتگو» ی بی‌واو که در میان ما از «گفت‌وگو» بسیار بیشتر رواج دارد و با آن مأنوس‌تریم.

راجب به به جای راجع به نهله به جای نحله توجیح به جای توجیه ترجیه به جای ترجیح قائله به جای غائله الارقم به جای علی‌رغم اجالتاً به جای عجالتاً فارق‌التحصیل به جای فارغ‌التحصیل متنابه به جای معتنابه متوصل به جای متوسل

می‌توان سلیقه‌ای نوشت، می‌توان غلط نوشت، می‌توان بد نوشت، می‌توان هفت جمله با هفت فعل را تبدیل کرد به یک جملهٔ یک‌صفحه‌ای با یک فعل، می‌توان به آیین نگارش بی‌توجه بود، اما نمی‌توان کم‌سوادی یا تنبلیِ زبانی و آشفتگی در نگارش را گذاشت به حساب حقی که «خودم» بر گردن زبان مادری خودم دارم. این‌طور باشد، دیگر چه گردنی، چه مادری!

در قدیم به هر بازار بزرگِ دو بری که دو دروازه هم داشت می‌گفتند «قیصریه» و الآن می‌گویند پاساژ یا مرکز تجاری.

گزاردن از فعل‌های رایج ادبیات کهن بوده است در معناهایی چون ادا کردن؛ انجام دادن؛ به جا آوردن؛ پرداختن و تأدیه کردن؛ صرف کردن و خرج کردن؛ تعبیر کردن؛ رسانیدن. این معنای آخری دقیقاً همان است که در هنگام ساخت کلمهٔ خبرگزاری مد نظر بوده است، یعنی مؤسسه یا سازمان یا پایگاهی که کارش رساندن خبر است. آن یکی گذاردن (با ذال) در معناهای دیگری به کار رفته و می‌رود جز آنچه در بند قبلی آمد. از معنای واقعی و مجازیِ گذاشتن و نهادن و قرار دادن و وضع کردن گرفته تا عبور دادن و گذراندن و رها کردن و واگذاشتن و سپری کردن و اجازه دادن.

یکی از دوستان ادبیاتیِ روزنامه‌نگار خیلی عتاب‌آلود نوشت که زبان فارسی زبان مادری اوست، پس هر جور دلش بخواهد آن را می‌نویسد. جمله‌ای سرراست با استدلالی ظاهراً کوبنده. اما درست مثل پدری خطاکار که فرزندش را با سیگار بسوزاند و بگوید: «فرزند خودم است، هر جور دلم بخواهد با او رفتار می‌کنم.» همان قدر سرراست و همان قدر کوبنده.

می‌گوییم دستاوردهای بزرگی به دست آورده‌ایم، لابد بعضی دستاوردها را با پا آورده‌ایم.

غافل از این‌که حرف ما سنگینی‌اش را، نه از کلمه‌های تکراری که، از فکرمان می‌گیرد

ضرب‌المثل‌ها فقط شیرینیِ زبان نیستند، از مهم‌ترین عناصر ارتباط کلامی در زندگی مردم‌اند

«مریزاد» صورتِ دعایی فعل «مریزد» به معنای مجازیِ «نلرزد» است و «دست‌مریزاد» جمله‌ای است که در معنای «آفرین» برای تحسین دیگران به کار می‌بریم، اما برخی از ما به‌اشتباه آن را «مریضاد» می‌نویسیم. «مریضاد» یک غلط املایی شایع است که هیچ معنایی ندارد.

همان روز که ضحاک را بگرفت و ملک بر وی راست گشت، جشن سده بنهاد و مردمان که از جور و ستم ضحاک برسته بودند، پسندیدند و از جهت فال نیک آن روز را جشن کردندی... و چون آفتاب به فروردینِ خویش رسید، آن روز آفریدون به نو جشن کرد.

القصه، اصطلاح «فینگلیش» از ترکیب فنلاندی با انگلیسی ساخته شد و صد سال بعد، با ورود اینترنت و موبایل به ایران، ما هم به آن آلوده شدیم و حتی امروزه که امکان فارسی نوشتن داریم، برخی از ما همچنان به آن مبتلاییم و پشت غلط‌های املایی‌مان مخفی می‌شویم و به آن به جای «پینگلیش» یا «فارسینگلیش»، می‌گوییم «فینگلیش»، مثل فنلاندی‌ها.