کتاب روش های آینده نگاری

کتاب روش های آینده نگاری حاصل تهیه، ترجمه و تدوین مازیار عطاری، مهکامه طاعتی، شهرام علمداری و محسن بهرامی است و روش‌های مطالعه‌ی آینده را به مسئله‌ی تصمیم‌گیری در شرایط عدم‌قطعیت پیوند می‌دهد: هدف صرفاً حدس‌زدن اتفاق‌های پیش رو نیست، بلکه شناخت گزینه‌های ممکن و آماده‌شدن برای انتخاب میان آن‌هاست. مباحث از تعریف آینده‌نگاری و جایگاه این فرایند در برنامه‌ریزی آغاز می‌شوند و به معرفی روش‌هایی مانند دلفی، سناریوسازی و تحلیل تأثیرات متقابل می‌رسند. انتشارات توسعه فردا این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب روش های آینده نگاری

کتاب روش های آینده نگاری با مشارکت مازیار عطاری و دیگر تهیه‌کنندگان، میان شناخت آینده و آمادگی برای اثرگذاری بر مسیر آینده تمایز می‌گذارد. موضوع اصلی، چگونگی مطالعه‌ی آینده‌هایی است که قطعیت ندارند اما تصمیم‌های امروز به تصور ما از همان آینده‌ها وابسته‌اند. پیشگفتار، تعریف آینده‌نگاری، نسبت این فرایند با تفکر راهبردی، هدف‌های برنامه‌های آینده‌نگاری و شیوه‌های دسته‌بندی روش‌ها را توضیح می‌دهد. روش‌های ارزشی از آینده‌ی مطلوب آغاز می‌کنند و به نیازهای زمان حال بازمی‌گردند؛ روش‌های اکتشافی از شناخت موجود به‌ سوی اتفاق‌های ممکن حرکت می‌کنند. تقسیم‌بندی دیگری نیز روش‌های کمی، شبه‌عددی و کیفی را از هم جدا کرده است.

بحث انتخاب روش به نوع اطلاعات موردنیاز، منابع مالی، زمان، فرهنگ سازمانی و خروجی موردانتظار وابسته است. این توضیحات، آینده‌نگاری را از یک تصویر ذهنی درباره‌ی فردا به فرایندی برای تنظیم پرسش‌ها، سنجش فرض‌ها و تعیین اولویت‌ها تبدیل می‌کنند. متن همچنین یادآور می‌شود که هیچ روش واحدی پاسخگوی همه‌ی موضوع‌ها نیست و ترکیب روش‌ها باید متناسب با مسئله باشد.

کتاب روش های آینده نگاری در ۱۳ فصل، مجموعه‌ای از روش‌ها را معرفی کرده است. دلفی، سناریوسازی، پیمایش محیطی، ذهن‌انگیزی، تحلیل ثبت اختراعات، درخت وابستگی، تحلیل ریخت‌شناسی، تأثیرات متقابل و چرخه‌ی آینده از مباحث این فصل‌ها هستند. چهار فصل دیگر به تحلیل اثر روند، تحلیل توالی فناوری، روش‌های مشارکتی و تحلیل علّی لایه‌ها اختصاص دارند. فصل دلفی، برای نمونه، علاوه‌بر شرح مراحل پرسشنامه‌ها و بازخورد، مسئله‌ی انتخاب کارشناسان و محدودیت تعمیم نتایج را مطرح می‌کند. فصل‌های مختلف نیز، متناسب با موضوع، تاریخچه، شیوه‌ی اجرا، کاربردها یا نقاط قوت و ضعف روش‌ها را بررسی کرده‌اند.

نگاه کلی مجموعه بر اهمیت مشارکت استوار است: گردآوردن افراد برای گفت‌وگو درباره‌ی آینده می‌تواند به‌ اندازه‌ی گزارش نهایی ارزش داشته باشد. ضمیمه‌ی پایانی، بحث معماری راهبردی نظام سلامت را مطرح کرده است تا ارتباط آینده‌نگاری با طراحی یک نظام مشخص نیز روشن شود. حاصل این مسیر، آشنایی با مجموعه‌ای از ابزارهای فکری و تحلیلی است، نه وعده‌ی دستیابی به پیش‌گویی بی‌خطا.

خلاصه کتاب روش های آینده نگاری

کتاب روش های آینده نگاری مطالعه‌ی آینده را از شناخت وضع موجود آغاز می‌کند و به تصمیم‌گیری برای حرکت به‌ سوی وضعیت مطلوب می‌رساند. مجریان یک برنامه باید هدف را روشن کنند، افراد مرتبط را بشناسند، متغیرهای کلیدی را تعیین کنند و گزینه‌های پیش رو را بسنجند. روش‌ها در این مسیر نقش‌های متفاوتی دارند: پیمایش محیطی نشانه‌های تغییر را گرد می‌آورد؛ سناریوسازی تصویرهای مختلفی از شرایط احتمالی می‌سازد؛ تحلیل تأثیرات متقابل وابستگی رخدادها را بررسی می‌کند.

پیام محوری این است که آینده‌نگاری فقط تولید اطلاعات نیست. فرایند مشارکت، اصلاح مدل‌های ذهنی و شکل‌گیری چشم‌انداز مشترک نیز بخشی از دستاوردهاست. ارزیابی نتایج و مقایسه‌ی خروجی‌ها با نیازهای اولیه، حلقه‌ی پایانی این فعالیت را شکل می‌دهد. تصمیم مناسب نیز باید محدودیت منابع، ارزش‌ها و عدم‌قطعیت‌ها را همزمان در نظر بگیرد.

چرا باید کتاب روش های آینده نگاری را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب روش های آینده نگاری را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تفاوت آینده‌نگاری، پیش‌بینی و تدوین چشم‌انداز سازمانی را روشن می‌کند.
• معیارهایی برای انتخاب روش متناسب با هدف، اطلاعات و امکانات معرفی می‌کند.
• محدودیت روش دلفی و اهمیت انتخاب کارشناسان را توضیح می‌دهد.
• پیوند مشارکت گروهی، یادگیری و تصمیم‌گیری درباره‌ی آینده را نشان می‌دهد.

خواندن کتاب روش های آینده نگاری را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب روش های آینده نگاری به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان و پژوهشگران علاقه‌مند به روش‌شناسی آینده‌پژوهی.
• مدیران و برنامه‌ریزانی که با تصمیم‌های بلندمدت سروکار دارند.
• کارشناسان سیاستگذاری علم و فناوری که به شناخت اولویت‌ها نیاز دارند.
• پژوهشگران نظام سلامت علاقه‌مند به معماری راهبردی.