کتاب توحید انگاری

کتاب توحید انگاری (واکاوی توحید افعالی در نگاه وهابیان) نوشته رضا حاجی شمسایی، مسئله‌ی نسبت اراده‌ی خداوند با اختیار انسان را در دیدگاه‌های وهابیان بررسی می‌کند. پرسش اصلی این است که چگونه می‌توان انسان را فاعل کارهای خود دانست و هم‌زمان به فراگیری اراده و آفرینش الهی باور داشت. نویسنده پاسخ‌های مطرح‌شده را از منظر قرآن ارزیابی کرده است. انتشارات خانه اندیشه زحل این کتاب را منتشر کرده است. تقسیم کارها به عادی و خارق‌العاده، مسیر بحث را تعیین می‌کند و موضوعاتی مانند جبر، قضا و قدر، معجزه و کرامت را به یکدیگر پیوند می‌دهد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب توحید انگاری

کتاب توحید انگاری نوشته رضا حاجی شمسایی، پژوهشی در کلام اسلامی است که دیدگاه وهابیان درباره‌ی توحید افعالی را موضوع نقد قرار داده است. توحید افعالی در این بحث، با چگونگی انتساب رخدادهای جهان و کارهای انسان به خداوند ارتباط دارد. نویسنده بحث را از تعریف مفاهیم آغاز می‌کند تا تفاوت میان خالقیت، ربوبیت، فاعلیت و اختیار روشن شود. مسئله فقط این نیست که خداوند آفریننده‌ی همه‌چیز است؛ مسئله‌ی دیگر، توضیح سهم واقعی انسان در کاری است که انجام می‌دهد. متن، دیدگاه‌های امامیه، اشاعره، معتزله و ماتریدیان را نیز برای مشخص‌کردن محل اختلاف مطرح کرده است. موضع نویسنده در این بررسی انتقادی است و ارزیابی‌ها بر مبنای برداشت او از آیات قرآن و مباحث کلامی شکل گرفته‌اند. تمایز میان نفی استقلال مخلوقات و نفی تأثیرگذاری آن‌ها، یکی از محورهای مهم بحث است. این تمایز روشن می‌کند که پذیرش نقش انسان و دیگر اسباب، لزوماً به معنای قراردادن شریکی مستقل در کنار خداوند نیست.
کتاب توحید انگاری هشت فصل دارد. فصل «کلیات و مفاهیم» مقدمات بحث را فراهم می‌کند و فصل «بررسی اقسام توحید از منظر وهابیت» به تقسیم توحید به الوهی، ربوبی و اسماء و صفات اختصاص یافته است. نویسنده در این قسمت، معیارهایی مانند جامعیت، مانعیت و نبود تداخل میان اقسام را مبنای ارزیابی قرار می‌دهد. فصل‌های بعدی، جایگاه توحید افعالی در این تقسیم و تفکیک افعال به «مایقدر» و «مالایقدر» را بررسی می‌کنند. مباحث افعال عادی، تفاوت فاعلیت با خالقیت، سببیت انسان و قضا و قدر، بخش دیگری از مسیر پژوهش را می‌سازند. دو فصل پایانی نیز به خوارق عادت، معجزه، کرامت و نسبت این امور با توحید افعالی اختصاص دارند. ترتیب مباحث نشان می‌دهد که اختلاف بر سر یک تعریف، چگونه به نتایجی درباره‌ی اختیار، نقش پیامبران و اولیا و مرز توحید و شرک می‌رسد. خواننده در این مسیر با مقایسه‌ی اصطلاحات و سنجش استدلال‌ها روبه‌رو می‌شود، نه صرفاً فهرستی از عقاید. نویسنده همچنین پیامدهای اعتقادی تقسیم‌بندی‌ها، از جمله ارتباط آن‌ها با مسئله‌ی تکفیر را از منظر منتقدان وهابیت طرح کرده است.

خلاصه کتاب توحید انگاری

کتاب توحید انگاری بحث اصلی خود را بر یک سؤال بنا می‌کند: انتساب همه‌ی افعال به خداوند، چه نسبتی با فاعلیت واقعی انسان دارد؟ نویسنده ابتدا تعریف‌های توحید افعالی را مقایسه می‌کند و سپس جایگاه این موضوع را در توحید ربوبی نزد وهابیان توضیح می‌دهد. بررسی تفکیک کارهای مقدور و نامقدور، زمینه‌ی ورود به دو حوزه‌ی افعال عادی و خوارق عادت است. متن در حوزه‌ی نخست، تفاوت فاعل و خالق، نقش اراده‌ی انسان و مسئله‌ی قضا و قدر را می‌سنجد. بحث در حوزه‌ی دوم، به فاعل معجزه و کرامت و امکان تأثیرگذاری پیامبران و اولیا به اذن خداوند می‌رسد. دغدغه‌ی محوری نویسنده، نقد تفسیرهایی است که به نظر او نمی‌توانند میان فراگیری فاعلیت الهی و نقش مخلوقات جمع کنند. مفهوم فاعلیت طولی نیز در برابر تصوری مطرح می‌شود که اراده‌ی خدا و انسان را در عرض یکدیگر قرار می‌دهد.

چرا باید کتاب توحید انگاری را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب توحید انگاری را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تفاوت خالقیت، ربوبیت و فاعلیت را در یک مناقشه‌ی مشخص بررسی می‌کند.
• خواننده با مبانی نقد تقسیم سه‌گانه‌ی توحید نزد وهابیان آشنا می‌شود.
• بحث اختیار انسان، پیوند توحید افعالی با مسئولیت اعمال را روشن‌تر می‌کند.
• بررسی معجزه و کرامت، مسئله‌ی تأثیرگذاری مخلوقات به اذن خداوند را پیش می‌کشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب توحید انگاری به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان الهیات که مباحث جبر و اختیار را دنبال می‌کنند.
• پژوهشگران کلام اسلامی که به نقد دیدگاه‌های وهابیان علاقه دارند.
• خوانندگانی که خواهان شناخت نسبت توحید افعالی با معجزه، کرامت و فاعلیت انسان هستند.