کتاب حقوق اساسی اسلام

کتاب حقوق اساسی اسلام نوشته سیدعلی مومن، مسئله‌ی تبدیل احکام فقه سیاسی به قواعد الزام‌آور قانون اساسی را بررسی می‌کند و نسبت حاکمیت شریعت، حاکمیت قانون و حاکمیت مردم را مورد بحث قرار می‌دهد. پرسش اصلی کتاب آن است که دیدگاه‌های متفاوت فقیهان چگونه می‌توانند مبنای قانونی مشترک برای اداره‌ی حکومت و تنظیم حقوق مردم قرار بگیرند. نویسنده برای بررسی این مسئله، مبانی فقهی و حقوقی را مقایسه کرده و تجربه‌ی جمهوری اسلامی ایران را به‌ عنوان نمونه‌ی اصلی مطالعه برمی‌گزیند. انتشارات خانه اندیشه زحل این پژوهش را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب حقوق اساسی اسلام

کتاب حقوق اساسی اسلام پژوهشی در پیوند فقه سیاسی و حقوق اساسی است. سیدعلی مومن بحث را از تفاوت میان قانون اساسی به‌ عنوان سند مدون حکومت و حقوق اساسی به‌ عنوان مجموعه‌ی قواعد بالادستی نظام حقوقی آغاز می‌کند. نویسنده سپس جایگاه فقه سیاسی را در تعیین وظایف حکومت، مناسبات نهادهای قدرت و حقوق و تکالیف مردم توضیح می‌دهد.

مسئله‌ی محوری پژوهش، صرفاً تنظیم عبارت‌های فقهی در قالب مواد قانونی نیست؛ نویسنده مبانی اعتقادی، فقهی و حقوقی این تبدیل را نیز موضوع بررسی قرار داده است. تمایز میان شریعت و حاصل اجتهاد فقیهان در این بحث اهمیت دارد. سیدعلی مومن میان احکام قطعی و برداشت‌های اجتهادی تفاوت می‌گذارد تا مسئله‌ی ثبات احکام دینی و تغییرپذیری قوانین حکومتی را روشن‌تر کند. روش پژوهش ترکیبی از تحلیل، توصیف و مقایسه است. مباحث حقوق تطبیقی، نظام‌های سیاسی و اصول فقه نیز در خدمت پرسش اصلی قرار می‌گیرند.

کتاب حقوق اساسی اسلام هشت فصل دارد. فصل «چارچوب نظری» مفاهیم، چالش‌های تدوین قانون اساسی اسلامی و روش مطالعه را معرفی می‌کند. فصل‌های «مداخل فقه اسلامی و قانون»، «قواعد تشریع» و «فقه سیاسی اسلام و حقوق اساسی» زمینه‌ی مقایسه‌ی قواعد شرعی و حقوقی را فراهم می‌آورند. مباحث خاستگاه قواعد، اخلاق، الزام‌آوری و ضمانت اجرا در همین مسیر مطرح می‌شوند. فصل‌های پنجم و ششم به تجربه‌ی قانون‌گذاری در کشورهای اسلامی و موضع‌گیری فقیهان و جریان‌های اسلام‌گرا در برابر قانون اساسی اختصاص دارند. تجربه‌های عثمانی و ایران قاجاری و دیدگاه‌های چهره‌هایی مانند محمد حسین نائینی، فضل الله نوری و محمد باقر صدر در این گستره قرار می‌گیرند.

دو فصل پایانی، شکل‌گیری قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و نظریه‌ی حقوق اساسی این نظام را بررسی می‌کنند. حاکمیت قانون، حاکمیت شریعت و حاکمیت مردم سه رکن بحث در فصل هشتم هستند. نویسنده همچنین به منابع حقوق اساسی و سازوکارهای قانون‌نگاری فقه سیاسی توجه کرده است. این کتاب بحث را در سطح مفاهیم و نهادها پیش می‌برد و مطالعه‌ی نظام سیاسی را جدا از زمینه‌ی اجتماعی شکل‌گیری آن کافی نمی‌داند.

خلاصه کتاب حقوق اساسی اسلام

کتاب حقوق اساسی اسلام بر مسئله‌ای مشخص متمرکز است: احکام فقه سیاسی چگونه از قلمرو اجتهادهای متعدد به قواعد عمومی الزام‌آور برای حکومت و جامعه تبدیل می‌شوند؟ نویسنده برای پاسخ، تفاوت شریعت، فقه و قانون را توضیح می‌دهد. فرضیه‌ی مطرح‌شده در پژوهش، قانون‌نگاری فقه را فعالیتی انسانی می‌داند که محتوای دینی را در قالب حقوقی تنظیم می‌کند. از این منظر، منشأ دینی احکام لزوماً به معنای مقدس‌بودن صورت قانونی حاصل از این فرایند نیست.

پژوهش سپس نسبت اختیار فقیه در تفسیر شرع را با برتری سند قانون اساسی بررسی می‌کند. تجربه‌ی ایران زمینه‌ای برای طرح پرسش‌هایی درباره‌ی نقش نهادهای منتخب، نظارت شرعی، حقوق عمومی و حدود قانون‌گذاری فراهم می‌آورد. دغدغه‌ی اصلی نویسنده، توضیح امکان پیوند میان حفظ اهداف شریعت و اداره‌ی جامعه از طریق قوانین مشترک است.

چرا باید کتاب حقوق اساسی اسلام را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب حقوق اساسی اسلام را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تمایز میان شریعت، فقه و قانون را در بحث حکومت توضیح می‌دهد.
• چالش تبدیل اجتهادهای متفاوت به قانون الزام‌آور را بررسی می‌کند.
• زمینه‌ی شناخت اختلاف دیدگاه‌های اسلامی درباره‌ی تدوین قانون اساسی را فراهم می‌آورد.
• نسبت سه مفهوم حاکمیت قانون، شریعت و مردم را موضوع مطالعه قرار می‌دهد.

خواندن کتاب حقوق اساسی اسلام را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب حقوق اساسی اسلام به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان حقوق و علوم سیاسی که پیوند دین و قانون را مطالعه می‌کنند.
• پژوهشگران فقه سیاسی که به مسئله‌ی قانون‌نگاری علاقه دارند.
• خوانندگانی که خواهان شناخت مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران هستند.