کتاب آموزش و یادگیری موثر

کتاب آموزش و یادگیری موثر (روش تدریس معلم در آموزش و پرورش) نوشته‌ی سجاد صدقی و اشرف ارشدی مجموعه‌ای منظم از مفاهیم، مهارت‌ها و رهنمودهایی است که به نقش معلم، شیوه‌ی تدریس و فرایند یادگیری در مدرسه می‌پردازد. نویسندگان در این اثر از نقطه‌ی آغازین رسالت تعلیم و تربیت و جایگاه مدرسه و معلم شروع کرده‌اند و به‌تدریج به مباحث دقیق‌تری مثل تعریف آموزش و یادگیری، هدف‌گذاری آموزشی، مهارت‌های فرایند تدریس، روش‌های مختلف تدریس، ارزشیابی پیشرفت تحصیلی و ویژگی‌های معلم موثر رسیده‌اند. ساختار کتاب بر پایه‌ی فصل‌های کوتاه و کاربردی تنظیم شده است؛ از تعاریف پایه و طبقه‌بندی هدف‌های آموزشی بلوم تا طراحی سالانه و روزانه‌ی تدریس، مدیریت کلاس، انضباط، ارتباط با والدین و توجه به اختلالات یادگیری کودکان. انتشارات نجوای نقره‌ای آن را منتشر کرده است و متن کتاب نشان می‌دهد که مخاطب اصلی آن معلمان، دانشجومعلمان، مدیران مدارس و والدینی هستند که می‌خواهند درک روشن‌تری از آموزش مدرسه‌ای و نقش خود در آن داشته باشند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب آموزش و یادگیری موثر

کتاب آموزش و یادگیری موثر با تمرکز بر نقش معلم در کلاس درس نوشته شده و سجاد صدقی و اشرف ارشدی در آن تلاش کرده‌اند تصویری نسبتاً کامل از آنچه در فرایند آموزش مدرسه‌ای رخ می‌دهد ارائه دهند. متن با پیشگفتاری آغاز می‌شود که در آن جایگاه مدرسه و معلم در تربیت انسان و تأثیر عمیق رفتار معلم بر روح و روان دانش‌آموزان توضیح داده شده است. سپس در مقدمه، نویسندگان بر ضرورت آگاهی معلم از اهداف دوره‌ی تحصیلی، ویژگی‌های رشدی دانش‌آموزان و مهارت‌های قبل، ضمن و بعد از تدریس تأکید کرده‌اند. در ادامه، فصل «تعاریف کاربردی» مفاهیم کلیدی مثل آموزش، یادگیری، روش، فن، تدریس و طرح درس را روشن می‌کند و تفاوت آموزش و یادگیری را نشان می‌دهد. فصل «اهداف غایی دوره‌های مختلف آموزشی» اهداف دوره‌های پیش‌دبستانی، دبستان، راهنمایی، متوسطه و پیش‌دانشگاهی را مرور کرده است و سپس طبقه‌بندی هدف‌های آموزشی بلوم در سه حیطه‌ی شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی به‌تفصیل شرح داده می‌شود. کتاب آموزش و یادگیری موثر در بخش‌های بعدی وارد حوزه‌ی مهارت‌های عملی تدریس می‌شود و فصل «مهارتهای فرآیند تدریس» را در سه بخش مهارت‌های قبل از تدریس، ضمن تدریس و پس از تدریس تنظیم کرده است. در این میان، طراحی سالانه‌ی برنامه‌ی تدریس، زمان‌بندی کتاب درسی در طول سال تحصیلی، طرح درس روزانه و اجزای آن (هدف، رفتار ورودی، آزمون، مراحل تدریس، فعالیت‌های تکمیلی و ارزشیابی) به‌صورت گام‌به‌گام توضیح داده شده است. فصل «تقسیم‌بندی روشهای تدریس» مجموعه‌ای از روش‌های تاریخی و نوین مانند سخنرانی، توضیحی، اکتشافی، حل مسئله، مباحثه، پرسش و پاسخ، آزمایشی، پروژه، گروه‌های کوچک، نمایشی، گردش علمی و بازی‌های تربیتی را معرفی کرده است. در فصل‌های بعد، ویژگی‌های وسایل آموزشی و رسانه‌ها، موانع برقراری ارتباط در کلاس، مهارت تمرکز بخشیدن به حواس دانش‌آموزان، آماده‌سازی برای درس جدید، جمع‌بندی، برقراری انضباط و برخورد با رفتارهای نامطلوب دانش‌آموزان بررسی شده است. بخش پایانی کتاب به اختلالات یادگیری، گروه‌بندی کودکان دارای مشکل، نقش والدین در منزل، طرح ارزشیابی پیشرفت تحصیلی، جدول مشخصات درس، انواع آزمون‌ها و در نهایت ویژگی‌های معلم موثر، تکلیف و بازخورد اختصاص یافته است.

خلاصه کتاب آموزش و یادگیری موثر

کتاب آموزش و یادگیری موثر از تعریف و هدف‌گذاری در آموزش آغاز می‌کند و به‌تدریج به مهارت‌های عملی تدریس و مدیریت کلاس می‌رسد. نویسندگان ابتدا آموزش را «هر گونه فعالیت یا تدبیر از پیش طرح‌ریزی‌شده برای آسان کردن یادگیری» و یادگیری را «فرایند تغییرات نسبتاً پایدار در رفتار بالقوه‌ی فرد بر اثر تجربه» معرفی کرده‌اند و با مقایسه‌ی این دو نشان داده‌اند که یادگیری هدف است و آموزش وسیله‌ی رسیدن به آن. سپس با مرور اهداف غایی دوره‌های مختلف آموزشی، جایگاه هر دوره را در رشد مهارت‌های پایه، شکل‌گیری باورهای دینی و اخلاقی، اجتماعی‌شدن و آماده‌سازی برای زندگی و تحصیل بالاتر مشخص کرده‌اند. در ادامه، طبقه‌بندی هدف‌های آموزشی بلوم در سه حیطه‌ی شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی به‌صورت جزئی تشریح شده است؛ از سطوح دانستن، فهمیدن و کاربرد تا تحلیل، ترکیب و ارزشیابی در حیطه‌ی شناختی و نیز سطوح دریافت، پاسخ، ارزش‌گذاری، سازماندهی و درونی‌سازی ارزش‌ها در حیطه‌ی عاطفی و مراحل دریافت، آمادگی، پاسخ هدایت‌شده، خودکار شدن، رفتار مرکب و تطبیق در حیطه‌ی روانی – حرکتی. سپس ویژگی‌های رشدی کودکان در سنین مختلف (۴ تا ۵، ۶ تا ۸ و ۹ تا ۱۱ سال) در ابعاد جسمانی، روانی، عاطفی و اجتماعی توضیح داده شده است تا نشان داده شود که طرح درس و انتظارات معلم باید با توان و ویژگی‌های واقعی دانش‌آموزان هماهنگ باشد. بخش میانی کتاب به «مهارتهای فرآیند تدریس» اختصاص دارد و آن را به سه مرحله‌ی قبل از تدریس، ضمن تدریس و پس از تدریس تقسیم کرده است. در مرحله‌ی قبل از تدریس، طراحی سالانه‌ی برنامه‌ی تدریس، زمان‌بندی کتاب درسی بر اساس تعداد جلسات و تعطیلات، و تهیه‌ی طرح درس روزانه با اجزایی مانند تعیین هدف، رفتار ورودی، آزمون رفتار ورودی، مراحل تدریس، انتخاب وسایل آموزشی، فعالیت‌های یادگیری و ارزشیابی تشریح شده است. در مرحله‌ی ضمن تدریس، مهارت‌هایی مانند اجرای آزمون رفتار ورودی، برقراری ارتباط، تمرکز بخشیدن به حواس، آماده‌سازی، ارائه‌ی درس جدید، جمع‌بندی و برقراری انضباط در کلاس توضیح داده شده است. نویسندگان در این بخش به موانع ارتباط (مربوط به معلم، دانش‌آموز، پیام و محیط) و فنون جلب توجه مانند استفاده‌ی درست از صدا، حرکت در کلاس، اشاره‌های کلامی و غیرکلامی، سکوت و به‌کارگیری حواس مختلف پرداخته‌اند. در مرحله‌ی پس از تدریس، کتاب بر فعالیت‌های تکمیلی (خلاصه‌کردن، تمرین، آماده‌سازی برای درس بعد، تکلیف شب، واحد کار) و ارزشیابی تأکید کرده است. طرح ارزشیابی پیشرفت تحصیلی با معرفی «جدول مشخصات درس» و پیوند آن با هدف‌های آموزشی بلوم توضیح داده شده و انواع آزمون‌های عینی (صحیح – غلط، جورکردنی، چندگزینه‌ای) و غیرعینی (تشریحی، کوتاه‌پاسخ) معرفی شده است. در فصل‌های پایانی، نویسندگان به مدیریت کلاس و رفتار دانش‌آموزان پرداخته‌اند: از فهرست رفتارهای مخل نظم تا رهنمودهایی برای برقراری انضباط، تغییر رفتارهای ناپسند، شیوه‌ی برخورد معلم با پرحرفی، بازیگوشی، شلوغ‌کاری و بی‌نظمی. سپس انتظارات دانش‌آموزان از معلم، نکاتی برای والدین در منزل، و در نهایت ویژگی‌های معلم موثر (شخصیت، مدیریت کلاس، سازماندهی آموزشی، اجرای آموزش، نظارت بر پیشرفت، استفاده از تکلیف و بازخورد) جمع‌بندی شده است.

چرا باید کتاب آموزش و یادگیری موثر را بخوانیم؟

کتاب آموزش و یادگیری موثر برای کسانی که درگیر آموزش مدرسه‌ای هستند تصویری یکپارچه از «آنچه یک معلم باید بداند و انجام دهد» ارائه کرده است. این اثر از سطح تعاریف و نظریه‌ها فراتر رفته و آن‌ها را به تصمیم‌های روزمره‌ی معلم در کلاس پیوند داده است؛ از این‌که هدف‌های آموزشی چگونه نوشته و طبقه‌بندی شوند تا این‌که یک سال تحصیلی و یک جلسه‌ی درس چگونه طراحی شود. خواننده در این کتاب با طیف متنوعی از روش‌های تدریس آشنا می‌شود و می‌بیند که هر روش در چه موقعیتی و با چه هدفی قابل استفاده است. نویسندگان در کنار مباحث فنی تدریس، به جنبه‌های انسانی و عاطفی کلاس نیز توجه کرده‌اند؛ موانع ارتباط، نقش صدا و حرکت معلم، شیوه‌ی برخورد با رفتارهای نامطلوب، انتظارات دانش‌آموزان از معلم و نقش والدین در منزل. این ترکیب باعث شده است که کتاب فقط به «چگونه درس دادن» نپردازد بلکه به «چگونه معلم بودن» هم بپردازد. بخش‌های مربوط به اختلالات یادگیری، گروه‌بندی کودکان دارای مشکل، تأثیر عوامل محیطی و راهکارهای تقویت زبان شفاهی و خواندن و نوشتن، برای کسانی که با دانش‌آموزان دارای دشواری یادگیری کار می‌کنند نیز کاربردی است. از سوی دیگر، فصل‌های مربوط به ارزشیابی پیشرفت تحصیلی، جدول مشخصات درس و انواع آزمون‌ها به خواننده کمک می‌کند بین هدف، تدریس و سنجش پیوند برقرار کند و بداند که ارزشیابی فقط نمره‌دادن نیست بلکه بخشی از فرایند یادگیری است. در پایان کتاب، جمع‌بندی ویژگی‌های معلم موثر، نقش تکلیف و بازخورد، تصویری نسبتاً روشن از معیارهای حرفه‌ای معلمی ارائه کرده است. این ترکیب نظریه، مثال، فهرست‌های روشن و رهنمودهای عملی، مطالعه‌ی کتاب را برای معلمان شاغل، دانشجومعلمان و حتی والدینی که می‌خواهند نقش فعالتری در آموزش فرزندان خود داشته باشند مفید می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی کتاب آموزش و یادگیری موثر به معلمان دوره‌های پیش‌دبستانی، ابتدایی، راهنمایی و متوسطه پیشنهاد می‌شود که می‌خواهند تدریس خود را هدفمندتر، منظم‌تر و متناسب با ویژگی‌های رشدی دانش‌آموزان طراحی کنند. این کتاب به دانشجومعلمان و دانشجویان رشته‌های علوم تربیتی و برنامه‌ریزی درسی نیز پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال آشنایی با مهارت‌های فرایند تدریس، روش‌های مختلف آموزشی و ارزشیابی پیشرفت تحصیلی هستند. همچنین به مدیران مدارس و معاونان آموزشی که با موضوعاتی مانند انضباط کلاس، رفتار دانش‌آموزان و همکاری با والدین درگیرند توصیه می‌شود. والدینی که می‌خواهند در منزل شرایط بهتری برای یادگیری فرزندان خود فراهم کنند و شناختی ابتدایی از اختلالات یادگیری و نقش خود در مدیریت تکالیف و برنامه‌ی روزانه‌ی کودک به‌دست آورند نیز می‌توانند از این کتاب استفاده کنند.