کتاب قندان حفظ قرآن کریم

کتاب قندان حفظ قرآن کریم نوشته‌ی حمید عچرشی است که واحد پژوهشی مؤسسه قرآنی عالم آل محمد در اهواز در تهیه و تنظیم آن همکاری کرده است و نشر تبصیر آن را منتشر کرده است. این کتاب برای کسانی تدوین شده که می‌خواهند وارد مسیر حفظ قرآن شوند یا در میانه‌ی راه حفظ، به‌دنبال نظم‌دادن و اصلاح روش خود هستند. نویسنده در این اثر تلاش کرده است با ترکیب مباحث روان‌شناسی حافظه، توصیه‌های دینی، تجربه‌ی حافظان کل و ساختن یک برنامه‌ی مرحله‌به‌مرحله، راهی روشن برای حفظ، تثبیت و بازسازی محفوظات ارائه کند. ساختار کتاب بر پایه‌ی «حبّه»‌ها (بخش‌ها) تنظیم شده است؛ از آشنایی با حافظه و راهکارهای تقویت آن آغاز می‌شود، به مقدمات حفظ قرآن، روش عملی حفظ، برنامه‌ی مرور، بازسازی و تثبیت محفوظات می‌رسد و در پایان به پرسش‌ها و دغدغه‌های رایج حافظان پاسخ می‌دهد. در کنار مباحث نظری، نمونه‌جدول‌ها، الگوهای برنامه‌ریزی، مثال‌های عددی و نقل آیات و روایات، متن را به یک راهنمای کاربردی برای طراحی برنامه‌ی شخصی حفظ تبدیل کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب قندان حفظ قرآن کریم

کتاب قندان حفظ قرآن کریم با تمرکز بر تجربه‌ی میدانی حمید عچرشی و مشاوره‌ی چند حافظ کل، به‌جای پرداختن به مباحث کلی و شعاری، از نقطه‌ی شروع یک حافظ حرکت کرده است: از این سؤال که «حافظه چیست و چگونه کار می‌کند؟» تا این دغدغه که «اگر در میانه‌ی راه دچار فراموشی، بی‌انگیزگی یا افسردگی شدم چه کنم؟». در حبّه‌ی اول، نویسنده به تعریف حافظه و انواع آن می‌پردازد: حافظه‌ی حسی، کوتاه‌مدت، بلندمدت و فعال یا کاری، و سپس چهار مرحله‌ی شکل‌گیری حافظه (دریافت، رمزگذاری، ذخیره‌سازی و بازیابی) را توضیح می‌دهد و نشان می‌دهد که اختلال در هر مرحله چگونه به فراموشی منجر می‌شود. در ادامه، راهکارهای تقویت حافظه از منظر روان‌شناسی مانند تکرار برنامه‌ریزی‌شده، خردکردن اطلاعات، تمرین با جزئیات، ابزارهای یادیار، کاهش حواس‌پرتی و سبک زندگی سالم مطرح شده است. سپس همان موضوع از زاویه‌ی دینی دنبال شده و دعاها، آیات، اذکار، توصیه به دائم‌الوضو بودن، پرهیز از گناه و نیز فهرستی مفصل از خوراکی‌ها و عادات تقویت‌کننده‌ی حافظه و عوامل فراموشی بر اساس روایات آورده شده است. کتاب قندان حفظ قرآن کریم در حبّه‌ی دوم وارد «مقدمات حفظ قرآن» می‌شود و نشان می‌دهد که قبل از شروع حفظ، چه زیرساخت‌هایی لازم است: تلاوت صحیح و فصیح و یادگیری روخوانی و تجوید، کسب معرفت نسبت به جایگاه انسان و قرآن، ساختن انگیزه‌ی عمیق، برنامه‌ریزی دقیق، بهره‌مندی از استاد، داشتن همراه و هم‌مباحث، انتخاب زمان و مکان مناسب، انتخاب یک مصحف ثابت با ویژگی‌های مشخص و استفاده از تفسیر مختصر برای فهم سیر آیات. در حبّه‌ی سوم، روش عملی حفظ در قالب ۶ مرحله‌ی مقدماتی (گوش‌دادن چندباره به ترتیل، خواندن و توضیح مفاهیم، نگاه دقیق تصویری به صفحه، استفاده از قوه‌ی خیال و سپس ورود به حفظ) و ۶ مرحله‌ی عملیاتی (حفظ آیه‌به‌آیه یا سه‌سه آیه، پیوند آیات، مرور همان‌روز، مرورهای دوره‌ای روزانه، هفتگی و ماهانه) تشریح شده است و با مثال‌های عددی و جدول‌های نمونه همراه است. در حبّه‌ی چهارم، نویسنده به بازسازی محفوظات آسیب‌دیده، طراحی برنامه‌ی هجومی برای ترمیم یک جزء، و سپس تثبیت اشکالات موردی با علامت‌گذاری، ثبت در جدول و تکرار هدفمند می‌پردازد. بخش پایانی کتاب قندان حفظ قرآن کریم به صورت پرسش‌وپاسخ تنظیم شده و سؤالاتی مانند سن شروع حفظ، حفظ برای روشندلان، مشکل بریدگی در تلاوت، کمبود وقت، افسردگی، استرس مسابقات، غرور پس از حفظ و آیات مشابه را با تکیه بر محتوای پیشین کتاب و تجربه‌ی مربیان پاسخ داده است.

خلاصه کتاب قندان حفظ قرآن کریم

کتاب قندان حفظ قرآن کریم بر یک ایده‌ی محوری استوار است: حفظ پایدار قرآن تنها با تکرار زیاد به‌دست نمی‌آید، بلکه نیازمند فهم سازوکار حافظه، پاکی درون، برنامه‌ریزی دقیق و استفاده‌ی هم‌زمان از گوش، چشم، زبان، تخیل و عقل است. نویسنده ابتدا جایگاه انسان و روح را با استناد به آیات و روایات یادآوری می‌کند، از کرامت فرزندان آدم، سجده‌ی فرشتگان، تعلیم اسماء و دشمنی شیطان سخن می‌گوید و نشان می‌دهد که قرآن و عترت دو «ثقل» و دو سلاح اصلی انسان در این میدان‌اند. از این منظر، حفظ قرآن تنها یک مهارت ذهنی نیست، بلکه ورود به جایگاهی است که در روایات برای حافظان ترسیم شده است: همنشینی با فرشتگان، قرارگرفتن در صف بزرگان امت، ایمنی از عذاب و بهره‌مندی از شفاعت. در ادامه، کتاب قندان حفظ قرآن کریم حافظه را از دو زاویه بررسی می‌کند. از زاویه‌ی علمی، حافظه به انواع حسی، کوتاه‌مدت، بلندمدت و فعال تقسیم شده و چهار مرحله‌ی دریافت، رمزگذاری، ذخیره‌سازی و بازیابی توضیح داده شده است؛ سپس راهکارهایی مانند تکرار برنامه‌ریزی‌شده، خردکردن اطلاعات (مثل تقسیم شماره‌ی ۱۶ رقمی به چهار بخش)، بازنویسی مطالب با زبان خود، استفاده از کلمات اختصاری و قافیه‌سازی، کاهش حواس‌پرتی و سبک زندگی سالم مطرح شده است. از زاویه‌ی دینی، دعاهای خاص حافظه، آیات مشخص، اذکار بعد از نماز صبح، خواندن سوره‌های فلق و ناس، دائم‌الوضو بودن، پرهیز از گناه و فهرستی از خوراکی‌ها و عادات تقویت‌کننده‌ی عقل و حافظه (از باقلا و سرکه تا کندر، مویز، عسل، حجامت و مسواک) و نیز ده عامل فراموشی بر اساس روایت امیرالمؤمنین بیان شده است. در بخش روش حفظ، نویسنده یک فرایند ۱۲ مرحله‌ای را پیشنهاد کرده است: ۶ مرحله‌ی مقدماتی (گوش‌دادن چندباره به ترتیل مقدار روزانه، مطالعه‌ی مفاهیم، توضیح مفاهیم با زبان خود، نگاه دقیق تصویری به صفحه، تصور ذهنی آیات بدون نگاه، سپس ورود به حفظ) و ۶ مرحله‌ی عملیاتی که در آن آیات یا به‌صورت «یک‌یک» (برای آیات بلند) یا «سه‌سه» (برای آیات کوتاه) حفظ می‌شوند. هر آیه یا دسته‌ی سه‌تایی ابتدا چندبار از روی مصحف و سپس چندبار از حفظ خوانده می‌شود، بعد آیات به هم پیوند داده می‌شوند و در پایان، مقدار روزانه یک‌بار از ابتدا تا انتها از حفظ مرور می‌شود. پس از آن، دو نوع مرور تعریف شده است: مرورهای همان‌روز (در فواصل حدود دو، شش و دوازده ساعت) و مرورهای دوره‌ای (روزانه، هفتگی و ماهانه) که با جدول‌های نمونه نشان داده شده است. کتاب قندان حفظ قرآن کریم برای زمانی که محفوظات آسیب دیده‌اند، دو سطح مداخله در نظر گرفته است: «بازسازی» برای جایی که فراموشی زیاد و صفحه‌به‌صفحه است و «تثبیت» برای اشکالات کلمه‌ای و موردی. در بازسازی، جزء به بخش‌های چهارصفحه‌ای تقسیم می‌شود، هر صفحه از حفظ خوانده و اشکالات با تکرار پنج‌باره‌ی آیات مشکل‌دار اصلاح می‌شود، سپس چهارصفحه‌چهارصفحه و در پایان کل جزء مرور می‌شود. در تثبیت، حافظ هنگام تلاوت، محل اشکال را علامت می‌زند، در جدولی با کدگذاری ثبت می‌کند و بعد بر اساس نوع خطا (ابتدای آیه یا وسط و انتها) آیه‌ی قبل و بعد یا خود آیه را ده‌بار از حفظ تکرار می‌کند تا اشتباه جا بیفتد. در پایان، نویسنده در قالب پرسش‌وپاسخ به موضوعاتی مانند سن شروع حفظ، حفظ برای روشندلان، مدیریت کمبود وقت، برخورد با افسردگی، استرس مسابقات، نقش استاد، روش کتابت محفوظات، یادگیری مفاهیم پس از حفظ و درمان غرور ناشی از موفقیت می‌پردازد و بر سه رکن مشارطه، مراقبه و محاسبه در کنار برنامه‌ی فنی حفظ تأکید کرده است.

چرا باید کتاب قندان حفظ قرآن کریم را بخوانیم؟

کتاب قندان حفظ قرآن کریم چند ویژگی برجسته دارد که آن را برای مسیر حفظ، به‌ویژه در قالب یک نسخه‌ی الکترونیکی، قابل‌استفاده می‌کند. نخست این‌که نویسنده حفظ را صرفاً یک تمرین تکراری نمی‌بیند، بلکه آن را در پیوند با جایگاه انسان، کرامت روح، دشمنی شیطان و نقش قرآن و عترت در هدایت طرح کرده است؛ بنابراین انگیزه‌ی حفظ از سطح امتیاز شخصی فراتر می‌رود و به بخشی از سیر معنوی تبدیل می‌شود. دوم این‌که مباحث نظری حافظه و روان‌شناسی در آن با نقل آیات و روایات و توصیه‌های عملی دینی ترکیب شده است؛ خواننده در کنار آشنایی با مفاهیم علمی مانند حافظه‌ی فعال و رمزگذاری، با دعاها، اذکار، خوراکی‌ها و عادات تقویت‌کننده‌ی حافظه و نیز عوامل فراموشی در متون دینی آشنا می‌شود. سوم، کتاب قندان حفظ قرآن کریم یک روش گام‌به‌گام و قابل‌اجرا برای حفظ ارائه کرده است که هم به جنبه‌ی شنیداری (گوش‌دادن به ترتیل)، هم به جنبه‌ی بصری (تصویر صفحه در ذهن)، هم به جنبه‌ی معنایی (فهم مفاهیم) و هم به ساختار زمان‌بندی مرور توجه دارد. مثال‌های عددی، جدول‌های نمونه‌ی برنامه‌ی روزانه، هفتگی و ماهانه، و توضیح تفاوت روش «یک‌یک» و «سه‌سه» کمک می‌کند هرکس بتواند با توجه به شرایط خود (دانش‌آموز، کارمند، راننده، فرد بیمار) برنامه‌ای واقع‌بینانه طراحی کند. چهارم، کتاب به مرحله‌ای می‌پردازد که بسیاری از حافظان در آن دچار مشکل می‌شوند: بازسازی و تثبیت محفوظات. توضیح دقیق نحوه‌ی علامت‌گذاری، ثبت اشکالات، تکرار هدفمند و بازسازی هجومی یک جزء، راهی روشن برای کسانی است که احساس می‌کنند حفظشان «خراب شده» و نمی‌دانند از کجا شروع کنند. پنجم، بخش پرسش‌وپاسخ پایانی، دغدغه‌های واقعی حافظان و والدین را منعکس کرده است؛ از سن شروع و استرس مسابقات تا افسردگی، غرور، شک در هنگام تلاوت و حفظ برای روشندلان. این ترکیبِ نگاه معنوی، توضیح علمی، روش عملی و پاسخ به مسائل عاطفی و روانی، این کتاب را به یک همراه نسبتاً کامل در مسیر حفظ تبدیل کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

به کسانی پیشنهاد می‌شود کتاب قندان حفظ قرآن کریم را بخوانند که در فکر شروع حفظ قرآن هستند و می‌خواهند از ابتدا با یک روش منظم و آزموده پیش بروند. به حافظانی پیشنهاد می‌شود که در میانه‌ی راه دچار فراموشی، بی‌نظمی در مرور یا افت انگیزه شده‌اند و به‌دنبال برنامه‌ای برای بازسازی و تثبیت محفوظات خود هستند. به مربیان و مدرسان حفظ پیشنهاد می‌شود که برای طراحی دوره‌های توان‌سنجی، برنامه‌ریزی متناسب با ظرفیت قرآن‌آموزان و پاسخ‌دادن به پرسش‌های رایج شاگردان از این کتاب استفاده کنند. به والدینی پیشنهاد می‌شود که فرزندشان در مسیر حفظ است و دغدغه‌ی سن شروع، فشار بیش از حد، روش مناسب برای کودکان یا همراهی عاطفی و انگیزشی او را دارند. به علاقه‌مندان مباحث حافظه و پیوند آن با متون دینی پیشنهاد می‌شود که برای آشنایی با نگاه روایی به تقویت حافظه، تغذیه، سبک زندگی و عوامل فراموشی این اثر را مطالعه کنند.