کتاب تاریخ بیداری ایرانیان

کتاب تاریخ بیداری ایرانیان نوشته ناظم‌الاسلام کرمانی است و نشر امیرکبیر آن را منتشر کرده است.
این اثر روایتی مفصل از زمینه‌ها و رخدادهای مشروطه در ایران به دست می‌دهد و از همان آغاز روشن می‌کند که نویسنده می‌خواهد تاریخ را نه با مدیحه‌سرایی درباری، بلکه با ثبت گفت‌وگوها، نامه‌ها، کشمکش‌ها و تغییر مواضع سیاسی بنویسد. اهمیت این کتاب فقط در شرح رویدادها نیست؛ بلکه در نشان‌دادن فاصله‌ی میان آرمان‌های عدالت‌خواهانه و آنچه در عمل رخ داد نیز دیده می‌شود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاریخ بیداری ایرانیان

کتاب تاریخ بیداری ایرانیان نوشته ناظم‌الاسلام کرمانی از شناخته‌شده‌ترین روایت‌های مفصل درباره‌ی شکل‌گیری مشروطه در ایران است. متن از دل تجربه‌ی مستقیم نویسنده بیرون آمده و به همین دلیل فقط فهرستی از وقایع سیاسی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از مشاهده‌ها، نقل‌قول‌ها، نامه‌ها، داوری‌ها و گزارش‌هایی است که فضای فکری و اجتماعی آن دوره را زنده نگه می‌دارد. ناظم‌الاسلام در دیباچه‌ی اثر توضیح می‌دهد که از تاریخ‌نویسی متملقانه فاصله گرفته و می‌خواهد آنچه را دیده و شنیده، به‌صورت روشن ثبت کند. همین تصمیم باعث شده کتاب به منبعی مهم برای شناخت زبان سیاست، نقش روحانیان، روشنفکران، انجمن‌ها و دربار در آستانه‌ی مشروطه تبدیل شود.

کتاب تاریخ بیداری ایرانیان از ماجرای رژی و تحریم تنباکو آغاز می‌شود و بعد به‌تدریج به شبکه‌ی پیچیده‌ی نیروهای اثرگذار در بیداری سیاسی جامعه می‌رسد؛ از مدرسه‌ها و انجمن‌های مخفی گرفته تا مهاجرت علما، بست‌نشینی در سفارت انگلستان، بحث عدالتخانه، طرح مجلس و اختلاف بر سر معنای مشروطه. در بخش‌های مختلف، نام‌هایی چون سیدمحمد طباطبایی، سید عبدالله بهبهانی، شیخ فضل‌الله نوری، ملکم‌خان و دیگر چهره‌های اثرگذار دیده می‌شود و کتاب نشان می‌دهد که نهضت فقط یک حرکت یکدست نبود، بلکه میدان برخورد برداشت‌های گوناگون از قانون، دین، دولت و آزادی بود. یکی از نکات مهم این کتاب حضور پررنگ گفت‌وگوها و اسناد است؛ عناصری که به خواننده امکان می‌دهند تغییر لحن، تردیدها، امیدها و بدبینی‌های دوره را از نزدیک دنبال کند.

کتاب تاریخ بیداری ایرانیان علاوه‌بر ارزش تاریخی، از نظر شناخت ذهنیت نویسنده نیز خواندنی است. ناظم‌الاسلام در طول اثر گاهی با شور از مشروطه دفاع می‌کند و گاهی از نتیجه‌ی آن ابراز ناامیدی دارد. همین نوسان، کتاب را به گزارشی خشک و یک‌خطی تبدیل نمی‌کند و تصویری از فرازونشیب‌های فکری یک شاهد درگیر با حوادث به دست می‌دهد. در کنار این، شرح زندگی نویسنده، ارتباط او با مدرسه اسلام و نزدیکی‌اش به برخی از رهبران نهضت، به متن بُعدی شخصی داده است. حاصل کار، روایتی است که هم برای دنبال‌کردن رخدادها اهمیت دارد و هم برای فهمیدن اینکه آن رخدادها در ذهن کنشگران زمانه چگونه معنا می‌شدند.

خلاصه کتاب تاریخ بیداری ایرانیان

کتاب تاریخ بیداری ایرانیان مسیر بیداری سیاسی جامعه‌ی ایران را از اواخر استبداد تا شکل‌گیری مشروطه دنبال می‌کند. نویسنده ابتدا از نارضایتی‌های عمومی، ماجرای امتیازها و واقعه‌ی رژی می‌گوید و بعد به نقش علما، روشنفکران، انجمن‌های مخفی و اعتراض‌های مردمی در گسترش مطالبه‌ی عدالتخانه و مجلس می‌رسد.

در ادامه، متن نشان می‌دهد که با پررنگ‌شدن خواست مشروطه، اختلاف بر سر معنای آن هم بیشتر می‌شود. مهاجرت علما، بست‌نشینی در سفارت، تغییر تعبیرها از مجلس و کشمکش میان نیروهای مذهبی، درباری و تجددخواه بخش مهمی از روایت را می‌سازد. نویسنده در کنار ثبت رویدادها، از امیدهای آغازین و سرخوردگی‌های بعدی نیز سخن می‌گوید و همین موضوع، کتاب را به تصویری چندوجهی از آن دوره تبدیل می‌کند.

چرا باید کتاب تاریخ بیداری ایرانیان را بخوانیم؟

دلایل خواندن تاریخ بیداری ایرانیان را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب جزئیات شکل‌گیری مشروطه را از خلال نامه‌ها، گفت‌وگوها و گزارش‌های نزدیک به متن حوادث نشان می‌دهد.
• خواننده با مطالعه‌ی آن می‌تواند مسیر تبدیل مطالبه‌ی عدالتخانه به بحث مجلس و مشروطه را دقیق‌تر دنبال کند.
• این اثر اختلاف دیدگاه میان روحانیان، روشنفکران، دربار و نیروهای اجتماعی را به‌صورت ملموس پیش چشم می‌گذارد.
• کتاب امکان می‌دهد تغییر نگاه خود نویسنده نسبت به مشروطه و نتایج آن نیز دیده شود.
• بخش‌های مربوط به رژی، مهاجرت علما، بست‌نشینی و کشمکش بر سر مجلس، برای فهم فضای سیاسی آن دوره اطلاعات فشرده و مهمی فراهم می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن تاریخ بیداری ایرانیان به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ مشروطه و ریشه‌های تحولات سیاسی ایران.
• خوانندگانی که می‌خواهند درباره‌ی نقش علما، روشنفکران و انجمن‌ها در بیداری سیاسی بیشتر بدانند.
• پژوهشگرانی که به دنبال گزارش‌های نزدیک به زمان رخدادها و نقل‌قول‌های تاریخی هستند.
• مخاطبانی که می‌خواهند اختلاف برداشت‌ها از عدالتخانه، مجلس و مشروطه را بهتر بشناسند.
• کسانی که از خواندن متن‌های تاریخی پرجزئیات و مبتنی بر سند و روایت لذت می‌برند.

بخشی از کتاب تاریخ بیداری ایرانیان

«گاهی که از درس و تدریس و تألیف و تصنیف علوم متداوله معموله زمان دماغم خسته و خاطرم را ملالی حاصل می‌شد قدری مشغول مطالعه کتب تواریخ و وقایع گذشته می‌شدم تا آینده را از گذشته قیاس کنم و از حوادث ماضیه عبرت گیرم پس از مطالعه کتب تاریخ ایرانی آنچه مقصود بود نیافته زیرا که بعضی از آن کتب پر بود از شرح حالات سلاطین به عبارات متملّقانه که گویا هر پادشاهی مدّاحی مخصوص داشته که عیوب او را مستور کرده و هر مدح و فعل حسنی که در عالم گمان داشته از شجاعت رستم و سخاوت حاتم و عدل نوشیروان و حلم احنف و حکمت افلاطون و فصاحت قس و زهد سلمان درباره او نگاشته و به او منسوب داشته.

بالاخره آنچه مقصود از ضبط تاریخ گذشتگان است برای عبرت آیندگان از حالات سلاطین یا انقراض دول و سبب انقراض آنها یا حالات علماء و مردمان بزرگ که در هر وقتی خدمتی به هیئت جامعه انسانیت کرده‌اند یا خیانت مردمان پست‌فطرت که باعث خرابی مملکتی شده‌اند که از مطالعه آنها خواننده بداند نتیجه عمل ثبت است بر جریده عالم در این کتب ندیدم و پیوسته در اندیشه بودم که بر سبک مورخین اروپ کتابی در تاریخ ایران بنگارم و نکات تاریخی را در آن مندرج دارم.

و باز به همین قناعت نکرده دست روی هم نگذارده و آنچه خود از عجایب و غرائب روزگار دیده و از اخبار صحیح آنچه شنیده و حوادث بزرگ این دوره تمدن و بیداری ایرانیان که خود مشاهده کرده و خدمات بزرگ مردمان سترک که کوشش در بیداری خفتگان ایران کرده‌اند جمع و تدوین نموده به طریق روزنامه برخلاف سیاق و شیوه غیرمرضیه متملّقان چاپلوس بدون ملاحظه به عبارت ساده مصطلح خالی از اغراقات شاعرانه و اغلاقات منشیانه در این صحایف درج و برخی از عمر گرانمایه در آن خرج کردم.»