کتاب تاریخ بیداری ایرانیان

کتاب تاریخ بیداری ایرانیان (تاریخ مشروح و حقیقی مشروطیت ایران) نوشته ناظم الاسلام کرمانی است و انتشارات امیرکبیر چاپ سوم آن را منتشر کرده است. این اثر روایتی مفصل در باب زمینه‌ها و رخدادهای مشروطه در ایران به دست می‌دهد و از همان آغاز روشن می‌کند که نویسنده می‌خواهد تاریخ را نه با مدیحه‌سرایی درباری، بلکه با ثبت گفت‌وگوها، نامه‌ها، کشمکش‌ها و تغییر مواضع سیاسی بنویسد. اهمیت این کتاب فقط در شرح رویدادها نیست؛ بلکه در نشان‌دادن فاصله‌ی میان آرمان‌های عدالت‌خواهانه و آنچه در عمل رخ می‌دهد، است. کتاب حاضر مسیر بیداری سیاسی جامعه‌ی ایران را از اواخر استبداد تا شکل‌گیری مشروطه دنبال می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاریخ بیداری ایرانیان اثر ناظم الاسلام کرمانی

کتاب تاریخ بیداری ایرانیان (تاریخ مشروح و حقیقی مشروطیت ایران) نوشته‌ی ناظم الاسلام کرمانی از شناخته‌شده‌ترین منابع درباره‌ی شکل‌گیری مشروطه در ایران است. کتاب حاضر از دل تجربه‌ی مستقیم نویسنده بیرون آمده است و به همین دلیل فقط فهرستی از وقایع سیاسی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از مشاهده‌ها، نقل‌قول‌ها، نامه‌ها، داوری‌ها و گزارش‌هایی است که فضای فکری و اجتماعی آن دوره را بازنمایی می‌کند.

ناظم الاسلام کرمانی در دیباچه‌ی کتاب تاریخ بیداری ایرانیان توضیح می‌دهد که از تاریخ‌نویسی متملقانه فاصله گرفته و می‌خواهد آنچه را دیده و شنیده است، به‌صورت روشن ثبت کند. این تصمیم باعث شده است کتاب حاضر به منبعی مهم برای شناخت زبان سیاست، نقش روحانیان، روشنفکران، انجمن‌ها و دربار در آستانه‌ی مشروطه تبدیل شود. کتاب حاضر از ماجرای رژی و تحریم تنباکو آغاز می‌شود و به‌تدریج به شبکه‌ی پیچیده‌ی نیروهای اثرگذار در بیداری سیاسی جامعه می‌رسد؛ از مدرسه‌ها و انجمن‌های مخفی گرفته تا مهاجرت علما، بست‌نشینی در سفارت انگلستان، بحث عدالتخانه، طرح مجلس و اختلاف بر سر معنای مشروطه.

در بخش‌های مختلف کتاب تاریخ بیداری ایرانیان نام‌هایی چون سید محمد طباطبایی، سید عبدالله بهبهانی، شیخ فضل‌الله نوری، ملکم‌خان و دیگر چهره‌های اثرگذار دیده می‌شود و کتاب نشان می‌دهد که نهضت فقط یک حرکت یکدست نبود؛ میدان برخورد برداشت‌های گوناگون از قانون، دین، دولت و آزادی بود. یکی از نکات مهم این کتاب حضور پررنگ گفت‌وگوها و اسناد است؛ عناصری که به خواننده امکان می‌دهند تغییر لحن، تردیدها، امیدها و بدبینی‌های آن دوره را بی‌واسطه دنبال کند.

کتاب تاریخ بیداری ایرانیان (چاپ سوم) علاوه‌بر ارزش تاریخی از نظر شناخت ذهنیت نویسنده نیز مهم است. ناظم‌ الاسلام کرمانی گاه با شور از مشروطه دفاع می‌کند و گاه از نتیجه‌ی آن ابراز ناامیدی. این نوسان تصویری از فرازونشیب‌های فکری یک شاهد درگیر با حوادث به دست می‌دهد. در کنار این شرح زندگی نویسنده، ارتباط او با مدرسه‌ی اسلام و نزدیکی‌اش به برخی از رهبران نهضت به متن بعدی شخصی داده است. حاصل کار روایتی است که هم برای دنبال‌کردن رخدادها سودمند است و هم برای فهمیدن اینکه آن رخدادها در ذهن کنشگران زمانه چگونه معنا می‌شدند.

خلاصه کتاب تاریخ بیداری ایرانیان

ناظم الاسلام کرمانی ابتدا از نارضایتی‌های عمومی، ماجرای امتیازها و واقعه‌ی رژی می‌گوید و بعد به نقش علما، روشنفکران، انجمن‌های مخفی و اعتراض‌های مردمی در گسترش مطالبه‌ی عدالتخانه و مجلس می‌رسد. کتاب نشان می‌دهد که با پررنگ‌شدن خواست مشروطه، اختلاف بر سر معنای آن هم بیشتر می‌شود. مهاجرت علما، بست‌نشینی در سفارت، تغییر تعبیرها از مجلس و کشمکش میان نیروهای مذهبی، درباری و تجددخواه بخش مهمی از اثر را می‌سازد. نویسنده در کنار ثبت رویدادها، از امیدهای آغازین و سرخوردگی‌های بعدی سخن می‌گوید. کتاب تصویری چندوجهی از آن دوره ارائه می‌کند.

چرا باید کتاب تاریخ بیداری ایرانیان را بخوانیم؟

دلایل خواندن تاریخ بیداری ایرانیان را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب جزئیات شکل‌گیری مشروطه را از خلال نامه‌ها، گفت‌وگوها و گزارش‌های نزدیک به متن حوادث نشان می‌دهد.
• خواننده با مطالعه‌ی این کتاب می‌تواند مسیر تبدیل مطالبه‌ی عدالتخانه به بحث مجلس و مشروطه را دقیق‌تر دنبال کند.
• این اثر اختلاف دیدگاه میان روحانیان، روشنفکران، دربار و نیروهای اجتماعی را نشان می‌دهد.
• بخش‌های مربوط به رژی، مهاجرت علما، بست‌نشینی و کشمکش بر سر مجلس، برای فهم فضای سیاسی آن دوره اطلاعات مهمی ارائه می‌کند.

خواندن کتاب تاریخ بیداری ایرانیان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن تاریخ بیداری ایرانیان به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ مشروطه و ریشه‌های تحولات سیاسی ایران.
• خوانندگانی که می‌خواهند درباره‌ی نقش علما، روشنفکران و انجمن‌ها در بیداری سیاسی بیشتر بدانند.
• پژوهشگرانی که به‌دنبال گزارش‌های نزدیک به زمان رخدادها و نقل‌قول‌های تاریخی هستند.
• مخاطبانی که می‌خواهند اختلاف برداشت‌ها از عدالتخانه، مجلس و مشروطه را بهتر بشناسند.
• کسانی که از خواندن آثار تاریخی پر از جزئیات و مبتنی‌بر اسناد لذت می‌برند.

درباره ناظم الاسلام کرمانی

ناظم الاسلام کرمانی (زاده‌ی ۱۲۸۰ قمری/ ۱۲۴۱ شمسی - درگذشته‌ی ۱۳۳۷ قمری/ ۱۲۹۸ شمسی در کرمان) نویسنده، روزنامه‌نگار، قاضی عصر مشروطه‌ی ایران و مدیر روزنامه‌های نوروز و کوکب دُرّی بود. او در کرمان از محضر تکاپوگران ضد استبدادی و مبارزان سیاسی مانند میرزا آقاخان کرمانی، میرزا احمد مشرف کرمانی و شیخ احمد روحی بهره برد و در راه قانون‌خواهی گام نهاد؛ همچنین علوم دینی را نزد شیخ هادی نجم‌آبادی آموخت و اظهار داشت که از او فواید کلی برده است.

این نویسنده در سال ۱۳۰۹ قمری برای تحصیل به تهران رفت، ارتباط نزدیکی با فعالان مشروطه برقرار کرد و پس از تدریس در مدرسه‌ی اسلامِ محمدصادق طباطبایی، به انتخاب رئیس مدرسه و فرمان علی‌اصغر اتابک (صدراعظم وقت) به ناظم‌ الاسلام ملقب شد. از نکات جالب سرگذشت او این است که در دوران حضورش در تهران، شیخ فضل‌الله نوری در جلسه‌ای خصوصی درباره‌ی خلاف‌شرع‌بودن مدارس جدید، تدریس زبان خارجه، شیمی و فیزیک و اضمحلال دین اسلام با او محاجه کرده بود.

ناظم الاسلام کرمانی آثار مکتوب متعددی ازجمله کتاب‌های درسی آن دوره مانند شمس‌ التصاریف، شمس‌ اللغات، خلاصة‌ العوامل، مقامات حریری و علائم‌ الظهور را نگاشت، اما شهرت اصلی او به‌دلیل نگارش کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان» است که با تکیه بر اسناد، حوادث، گفت‌وگوهای انجمن مخفی و زندگی قشر بزرگی از مردم، دوره‌ی جدیدی را در تاریخ‌نگاری مشروطیت گشود. او سرانجام در سال ۱۳۳۰ قمری به کرمان بازگشت، ریاست دادگاه تجدیدنظر این شهر را بر عهده گرفت و در سال ۱۳۳۷ قمری بر اثر ابتلا به آنفلوآنزا درگذشت.

نظر افراد یا مجله‌های مشهور درباره کتاب تاریخ بیداری ایرانیان

- ادوارد براون کتاب تاریخ بیداری ایرانیان را از نظر سبک نگارش، جمله‌بندی و استناد تاریخی برتر از بسیاری از تواریخ عمومی دوره‌ی قاجار می‌دانست و معتقد بود چون ناظم‌ الاسلام کرمانی خود شاهد عینی وقایع بوده است، کتابش ارزش مستند بسیار بالایی دارد.

- عبدالحسین زرین‌کوب این اثر را در شمار مهم‌ترین خاطره‌نگاری‌ها و روایت‌های دست‌اول تاریخ معاصر ایران قرار داده و آن را از منابع مهم برای درک فضای ذهنی و اجتماعی دوران مشروطه دانسته است.

- علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، مصحح کتاب حاضر، تأکید می‌کند که ارزش اصلی این اثر در ثبت گفت‌وگوهای سیاسی، تلگراف‌ها و روایت‌های پشت‌پرده‌ی مشروطه به‌ویژه مذاکرات رهبرانی مانند سید محمد طباطبایی است.

- مهدی ملک‌زاده از منتقدان جدی کتاب به شمار می‌رود و با لحنی تند می‌نویسد که تاریخ بیداری ایرانیان برای آیندگان نوشته نشده، بلکه برای خوش‌آمدن عده‌ای از معاصرانِ ناظم الاسلام کرمانی نوشته شده است. او معتقد است که ناظم الاسلام کرمانی در برخی بخش‌ها بیش‌ازحد احساسی و جانبدارانه سخن گفته و حتی بعضی مناطق مانند کرمان را بیش از اندازه پررنگ نشان داده است.

چه نسخه‌های دیگری از کتاب تاریخ بیداری ایرانیان منتشر شده است؟

کتاب حاضر به‌همت مترجمان و نشرهای گوناگون روانه‌ی بازار کتاب ایران شده است. فهرست زیر چاپ‌هایی از این اثر را نشان می‌دهد:

- نشر بنیاد فرهنگ ایران‏‫‏‏، ۱۳۴۶ - ۱۳۴۹.

- نشر آگ‍اه‌ (نشر نوین)‏‫، ۱۳۶۲.‬

- ن‍ش‍ر پ‍ی‍ک‍ان‌‏‫، ۱۳۷۶ - ۱۳۷۷.‬‬

- نشر دبیر، ‏‫‏۱۳۸۹.

بخشی از کتاب تاریخ بیداری ایرانیان

«حالات آقای سید مهدی طباطبایی که یکی از مؤسسین بزرگ مشروطیت است

عالم عامل فاضل کامل سید کافی آقای سید محمدمهدی طباطبایی ابن مرحوم حجت‌الاسلام آقا میرزا جعفر طاب‌ثراه پسر اکبر ارشد اعلم مرحوم حجت‌الاسلام آقا سید صادق طباطبایی اعلی‌الله مقامه در سنه ۱۲۷۵ در طهران متولد شد پس از سه سال در خدمت والدش به نجف اشرف مشرف شد پس از تشرف ناصرالدین شاه به عتبات برحسب خواهش پادشاه ایران و امر مرحوم آقا سیدصادق و تصدیق اساتید بر فراغت از تحصیل مرحوم آقا میرزا جعفر به طهران مراجعت کردند و مرجع انام شدند در سال ۱۲۸۹ آقا میرزا جعفر مرحوم شد و آقا سیدمهدی در حجر جد بزرگوارش تربیت یافته در ماه محرم ۱۳۰۴ برای تکمیل مراتب علمیه و عملیه به سامره مشرف شده در آن محل قدس در حوزهٔ درس آیت‌الله میرزای شیرازی و خدمت عمّ خود آقای طباطبایی اقتباس علوم می‌فرمود تا اینکه مرحوم حاج میرزا محمدحسن شیرازی در ۲۴ شهر شعبان ۱۳۱۲ به دار باقی رحلت فرمود بعد از آن مرحوم دو سال در خدمت جناب آقا میرزا محمدتقی شیرازی مستفید می‌گردید در غره شهر رجب ۱۳۱۴ به طهران مراجعت نموده از کثرت احتیاط و زهد مشغول امری نگردید جز آنکه برحسب اصرار مردم گاه‌گاهی مسجد چاله حصار را امامت می‌فرمود و در مهاجرت اولیهٔ آقایان به زاویهٔ مقدسه و در مهاجرت ثانویه به قم با آقای طباطبایی همراه و در تمام وقایع داخل و قبول همه‌گونه زحمات و صدمات را نمود زمان واقعهٔ بمباردمان مجلس در باغ شاه در عداد آقایان گرفتار بود تا اینکه آقای طباطبایی از طهران به ارض اقدس و مشهد مقدس مشرف شده جناب آقا سیدمحمد مهدی هم با آن جناب روانه مشهد گردید مدت زمانی در آن مکان مقدس به سر برده تا اینکه در ماه شوال ۱۳۲۶ به طهران مراجعت فرمود و در ماه ذی‌القعدهٔ همان سال به سفارت‌خانهٔ عثمانی به جهت مطالبهٔ حق مشروع ملت متحصن گردید»