کتاب سمیولوژی تحجر

تحجّر در لغت، مصدر و از ماده «حجر» و به معنای سنگ‌شدن است

تحجّر سنتی و مدرن نمی‌شناسد. چه‌بسا در افرادی که خود را متجدد می‌دانند نیز درجاتی از تحجّر یافت گردد. به دیگر سخن، تحجّر منحصر به نوع سنتی نبوده و می‌توان تصور کرد که تحجّر مدرن نیز وجود داشته باشد. برای مثال ممکن است فردی در محافل روشن‌فکری، «روشن‌فکر» تلقّی شود، ولی چنان در کلیشه‌های ذهنی خویش محصور باشد که هیچ سخن و رأی مخالفی را برنتابد. این فرد نیز دچار جمود و تحجّر است؛ با این فرق که محتوای ذهنی‌اش، آموزه‌های به‌اصطلاح مدرن است. پس معیار، وجود علائم و نشانه‌های تحجّر است.

استاد شهید مرتضی مطهری (ره)، این تأثیر را حتی در فتوای مجتهدان دارای تأثیر می‌دانست. ایشان در کتاب «ده گفتار» خود می‌گوید: «فتوای عرب بوی عرب می‌دهد و فتوای عجم، بوی عجم. فتوای دهاتی بوی دهاتی می‌دهد و فتوای شهری بوی شهری».

صدها سال پیشینه استبداد در کشور ما، روحیّات استبدادی را چنان در اغلب ما نهادینه کرده که در هر سلکی درآییم، مستبدانه و متحجّرانه سلوک خواهیم نمود؛ چه در سلک متدیّنان سنتی باشیم، چه در سلک روشن‌فکران مدرن. اگر متدیّن باشیم و مذهبی، سخن از «شریعت سهله سمحه» به میان آورده، از لزوم رفق و مدارا و روحیه انتقادپذیری بحث می‌کنیم و اگر روشن‌فکر و مدرن، تساهل و تسامح و تلورانس را داد زده، در باب پلورالیزم و هرمنوتیک فلسفی گادامر و روایی قرائت‌های مختلف از دین و... قلم‌فرسایی می‌نماییم. با این اوصاف امّا، اگر روزی قدرتی به دست ما افتد، خطاب به همه این الفاظ و مفاهیم زیبا می‌گوییم: هذا فراق بینی و بینک! و با منتقدان و غیرهمسویان آن می‌کنیم که با کفّار حربی نمی‌کنیم

واژه تحجّر به معنای تنگ گرفتن و محدود ساختن چیزی که شأن آن وسیع بودن می‌باشد و انحصارطلبی است. به‌هرروی، همان‌گونه که از معانی گفته‌شده می‌توان دریافت، تحجّر در لغت، مشتمل بر معنایی توأم با سخت‌گیری، انحصارطلبی، محدودیت و تنگ گرفتن بر خویش یا دیگران می‌باشد.

جمود و بی‌حرکتی می‌تواند شامل فکر و اندیشه هم شده و آن را مثل سنگ محکم و غیرقابل تغییر کرده، از پویایی بیندازد.

ممکن است فردی با طی مراحلی که آن را «تحجّر» می‌نامیم، به چیزی می‌رسد و درواقع چیزی می‌شود که آن را «جمود» می‌نامیم؛ یعنی انسانی می‌شود با فکری بسته و سنگ گونه، که با هرگونه تحوّل و پیشرفت مخالف بوده و زمین و زمان و عالم و آدم را در کلیشه‌های تنگ و کوچک خود می‌بیند و تفسیر می‌کند.

بسیاری از افراد متحجّر، دارای حسن فاعلی بوده و نه‌تنها نیات پلیدی ندارند، بلکه نیاتی خوب و آرمانی، چون اصلاح جهان، دفاع از دین الهی، ترویج دین و فرهنگ پیامبران الهی را در سر می‌پرورانند. البته این واقعیت، نمی‌تواند جلوی تشخیص وجود اختلال تحجّر را در این افراد بگیرد. اگر علائم تحجّر در فرد وجود داشت، تشخیص محرز است ولو این فرد دارای نیات خوب و حسن فاعلی باشد.

«... عیب دوم عدم گسترش کافی و لازم علم کلام است که این حقیقتاً فاجعه است! از این بالاتر و تلخ‌تر فراموش‌شدن علم کلام است... انصافاً حوزه در این زمینه کاری نمی‌کند». و در باره فلسفه: «حوزه علمیه قم مبادا پرچم فلسفه را زمین بگذارد! من احساس خطر می‌کنم» و «فلسفه باید در حوزه‌ها رواج پیدا کند» و «فلسفه اسلامی... فقه اکبر است و این پایه دین است»

مگر ما از اعضای «داعش» و «القاعده» انتظار نداریم که به عقاید و نظراتی که به آنان ارائه می‌شود فکر کرده و آن‌ها را به‌سادگی و بدون دلیل قبول نکنند؟ مگر ما افراد انتحاری را که با منفجر کردن کمربند انفجاری خود، جان کودکان، زنان و افراد بی‌گناه را بر زمین می‌ریزند، محکوم به جهالت، تعصّب ناروا و جنایت نمی‌کنیم؟ مگر از آن‌ها انتظار نداریم لختی تأمّل نموده و با خود بیندیشند که آیا کاری را قصد انجام آن دارند صحیح است یا نه؟ همه این‌ها در مورد خودِ ما نیز تکرار می‌شود؛ یعنی از ما نیز انتظار می‌رود در باره عقاید و آراء خود اندیشیده و آن‌ها را از روی تعقّل و نه تعبّد بپذیریم. بدین‌سان، هر عمل و آموزه‌ای که باعث ترویج روحیه تعبّد بیجا و تعصب ناروا در میان جامعه گردد، به تقویت بسترهای شکل‌گیری جمود و تحجّر کمک خواهد کرد.

در حدیثی آمده است: «امیر مؤمنان علی (ع) شبی از مسجد کوفه به‌سوی خانه خویش حرکت کرد درحالی‌که کمیل بن زیاد که از دوستان خاص آن حضرت بود او را همراهی می‌کرد، در اثناء راه از کنار خانه مردی گذشتند که صدای تلاوت قرآنش بلند بود، و این آیه را که «أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّیلِ...» با صدای دل‌نشین و حزین می‌خواند، کمیل در دل از حال این مرد بسیار لذت برد، و از روحانیت او خوشحال شد، بی‌آن‌که چیزی بر زبان براند. امام (ع) رو به‌سوی او کرد و فرمود: سروصدای این مرد مایه اعجاب تو نشود. او اهل دوزخ است! و به‌زودی خبر آن را به تو خواهم داد!

علامه طباطبایی دراین‌باره می‌گوید: «علوم حوزوی به‌گونه‌ای تنظیم شده است که به‌هیچ‌وجه به قرآن احتیاج ندارد. به‌گونه‌ای که شخص متعلم و فراگیر می‌تواند تمام این علوم را از صرف، نحو، بیان، لغت، حدیث، رجال، فقه و اصول فراگرفته و به آخر برساند و حتی متخصص در آن باشد، ولی اساساً قرآن نخواند و جلدش را هم دست نزند»

مرحوم علّامه طباطبایی در باره روایات مذمّت کننده فلاسفه می‌گوید: «دو سه روایتی که در بعضی کتب در ذم اهل فلسفه در آخرالزمان نقل شده [بنا] بر تقدیر صحّت، متضمّن ذمّ اهل فلسفه است، نه خود فلسفه؛ چنان‌که روایاتی نیز در ذمّ فقهای آخرالزمان وارد شده و متضمّن ذمّ فقها است نه فقه اسلامی و همچنین روایاتی که در ذمّ اهل اسلام و اهل قرآن در آخرالزمان وارد شده (لایبقی من الاسلام الّا اسمه و من القرآن الّا رسمه) و متوجّه ذمّ خود اسلام و خود قرآن نیست... اصولاً چگونه متصوّر است که یک خبر ظنّی در برابر برهان قطعی یقینی قد علم کرده و ابطالش کند»؟

یکی از مواردی که هر نویسنده یا سخن‌گویی ـ به‌خصوص در مباحث علمی و معرفتی ـ باید رعایت کند، دوری از به‌کارگیری مغالطه در نوشته یا سخن خویش است. مغالطاتی چون مغالطه بستن راه استدلال، مغالطه نقل‌قول ناقص، مغالطه خلط انگیزه و انگیخته، مغالطه رها نکردن پیش‌فرض، مغالطه خودبزرگ‌بینی، مغالطه مسموم کردن چاه، مغالطه تله گذاری، مغالطه منشأ یا ژنتیک و...