کتاب کودتای ایرانی

دو منبعِ سِری، که اطلاعاتی مفصل از این وقایع داشتند، به من گفتند این واسطه یک افسرِ اطلاعاتیِ اسرائیلی بوده و این‌که، دولتِ اسرائیل این اطلاعات را به ایران داده به این امید که انهدامِ ماجرای نوژه، قوای نظامیِ ایران را از بنیان نابود خواهد کرد و به این ترتیب عراق ترغیب خواهد شد به ایران حمله کند، حمله‌ای که نتیجه‌اش تضعیفِ دوتا از اصلی‌ترین دشمنانِ اسرائیل خواهد بود.

بینِ تماس‌های تلفنی به پاریس و نخستین دستگیری‌ها بیرونِ پایگاهِ نوژه فقط سه ساعت فاصله بوده. اگر واقعاً یک افسرِ اسرائیلی یا واسطه‌ای دیگر به دولتِ ایران گفته نقشه قرار است کِی و از کجا شروع شود، این اطلاعات باید از دفترِ بختیار و به میانجیِ این واسطه به ایران رسیده باشد و این وسط، احتمالاً از نقاطِ واسطِ دیگری هم گذشته باشد (مثلاً دولتِ اسرائیل). گیرندهٔ این اطلاعات در ایران باید تصمیم گرفته باشد سپاهِ پاسداران را از همدان به نوژه بفرستد و نیروهای سپاهِ پاسداران هم باید این مسیر را رفته باشند. به‌علاوه اگر پای دولتِ اسرائیل وسط بوده، احتمالاً مقام‌هایی بلندپایه، به احتمالِ زیاد خودِ هیئتِ دولت، می‌بایست تصمیم می‌گرفته‌اند اطلاعات را به ایران بدهند. بسیار بعید است که همهٔ این روند ظرفِ سه ساعت اتفاق افتاده باشد. این هم به نظرِ من شک‌برانگیز می‌آید که دلیلِ اسرائیل برای افشای نقشه، ترغیبِ عراق به حمله به ایران بوده باشد.

شاه پایگاهِ مردمی مستحکمی نداشت و ناآرامی‌های عمومی هم داشت بساطش را می‌گسترد؛ این بود که اساساً برای ماندن در قدرت به نیروهای امنیتی‌اش تکیه کرد. مهم‌ترین رکنِ نیروهای امنیتی کماکان ارتش بود، اما شهربانی، ژاندارمری، و ساواک (سازمانِ اطلاعاتیِ آن زمان تازه‌تأسیسِ ایران) هم از ستون‌های حیاتیِ حکومتِ شاه بودند.

بعد اویسی و معین‌زاده شروع کردند به راه انداختنِ شبکه‌ای درونِ ایران، با هدفِ تسخیرِ منطقه‌ای نزدیکِ مرزِ عراق که بشود به منزلهٔ پایگاهی برای تحریکِ آشوبِ سراسری از آن استفاده کرد؛ رادیوشان برای این شبکه پیغام‌های رمزی پخش می‌کرد، از نظامی‌ها می‌خواستند از خدمت فرار کنند و از مردم این‌که به پا خیزند. اردیبهشت‌ماهِ ۱۳۵۹ ادعا کردند مجموعه‌ای دارند از هفت‌هزار افسرِ نظامیِ بازنشسته و نودهزار داوطلبِ دیگر که آماده‌اند به پا خیزند و نبردی مسلحانه آغاز کنند، اگرچه شک هست شبکه‌شان بیش‌تر از چندصد نفر عضو داشته.

این فعالیت‌ها شاملِ عملیات‌های تبلیغاتی «جعلی» می‌شد که در آن‌ها منابعِ اطلاعاتی تعمداً اطلاعاتِ غلط و گمراه‌کننده ارائه می‌دادند،

مقام‌های بلندپایه در دولت‌های ترومَن و آیزِنهاوِر می‌دانستند مصدق کمونیست یا هم‌پیمانِ شوروی نیست و فکر هم نمی‌کردند حزبِ توده در آیندهٔ نزدیک بتواند بر ایران تسلط یابد. بعضی حتی عقیده داشتند مصدق بهترین دلگرمی برای دفعِ خطرِ تسلطِ حزبِ توده است.

در پاییزِ ۱۳۳۱، سی‌آی‌اِی مأموری به تهران فرستاد تا برود با مظفر بقایی، سرکردهٔ حزبِ زحمتکشان و همچنین از رهبرانِ اصلیِ جبههٔ ملی، دیدار کند. این مأمور بقایی را ترغیب کرد از مصدق ببُرد و به او پول داد. مأمورانِ سی‌آی‌اِی، مستقیم یا غیرمستقیم، به حسین مکی، از دیگر رهبرانِ اصلیِ جبههٔ ملی، و آیت‌الله محمد بهبهانی هم نزدیک شدند و احتمالاً به آن‌ها هم پول دادند. کاشانی، بقایی، و مکی همگی در نیمهٔ دومِ سالِ ۱۳۳۱ از مصدق بُریدند و شروع به فعالیت علیهِ او کردند، عاملی که توانِ مصدق را برای بسیجِ مردمی در حمایتش تضعیف کرد.

شناختِ تی‌پی‌بِدامن کمک می‌کند کودتا را به زمینهٔ وسیع‌تری مرتبط کنیم که از چندین لحاظ بسترِ رخدادش بود. آن زمان سی‌آی‌اِی سازمانی بود نوپا که داشت به‌سرعت توسعه می‌یافت و تغییراتِ سازمانیِ گسترده‌ای را از سر می‌گذراند؛ فعالیت‌های سی‌آی‌اِی در ایران، از جمله‌شان هم تی‌پی‌بِدامن و هم کودتا علیهِ مصدق، بخشی از آن روندِ توسعهٔ سریع بودند.

به نظر قطعی می‌آید که هم مصدق و همکارانش و هم حزبِ توده، در فاصلهٔ روزهای ۲۵ تا ۲۸ مردادماه، اشتباهاتِ راهبردیِ سرنوشت‌سازی کردند که بسیاربسیار به موفقیتِ تلاشِ دوم برای کودتا کمک کرد. بعدِ ۲۵ مردادماه مصدقی‌ها تظاهرات‌های بزرگی راه نینداختند تا هواداران‌شان را به خیابان‌ها بیاورند و مخالفان‌شان را مرعوب کنند؛ مصدق هر جور تظاهراتی را ممنوع کرد.