کتاب انقلاب تصورناپذیر در ایران

شاه می‌گوید: «آقای سفیر، آیا متوجه نشده‌اید؟ من دلم نمی‌خواهد آن روستاها باقی باشد. دلم می‌خواهد ناپدید شوند. ما اگر غذایمان را بخریم ارزان‌تر از تولید آن می‌شود. من این مردم روستایی را در نیروی کار صنعتی‌مان لازم دارم. این‌ها باید به شهر بیایند و در صنعت کار کنند. بعدش دیگر می‌توانیم همهٔ این افغانستانی‌ها و پاکستانی‌ها و کره‌ای‌ها را به خانه‌هایشان پس بفرستیم».

شبکهٔ مساجد دست‌نخورده تلقی می‌شود، درحالی‌که دیگر سازمان‌های معارض نابود شده بودند. برای مثال: نیروهای امنیتی بیشترین تمرکز خود را بر تجمعات دانشگاهی، کارمندان دولت، نظامیان، اتحادیه‌های بزرگ صنعتی و دیگر اقشار طبقهٔ متوسط گذاشته بودند، یعنی کسانی که دغدغه‌های سیاسی داشتند. اما این مبارزانِ (مذهبیِ) جدید، علاوه‌براینکه برای مراجع حکومتی ناشناخته بودند، هیچ راهی نیز برای قطعِ رشتهٔ تعاملاتِ آن‌ها وجود نداشت. به همین دلیل، سازمان‌دهی‌های آن‌ها شکست‌ناپذیر بود.

بازرگان کوشید تا شیوهٔ کار دنیا را برای خمینی توضیح دهد: دنیای سیاست و محیط بین‌المللی حوزهٔ علمیهٔ نجف و قم نیست که با استدلال و حق در صدد اقناع طرف بیایند. ما هزار مشکل و موضوع خواهیم داشت و آن‌ها نیرنگ و نقشه‌ها جور خواهند کرد. کافی نیست که حرفمان حق باشد تا آن‌ها تسلیم شوند.

من خودم کارگر بودم و ۲۲ تومن حقوق می‌گرفتم (حدود سه دلار در آن زمان) . درواقع، حقوق من کمی بیشتر شده است... بد نیست. طبقهٔ کارگر وضعش امروز نسبتاً خوب است. و بهتر هم خواهد شد

مردم انقلاب نکرده‌اند که صرفاً یک دیکتاتوری را با دیکتاتوریِ دیگری عوض کنند.

مهدی بازرگان به این نتیجه رسید که قضاوت او دربارهٔ حمایت ایالات متحده از شاه اشتباه بوده است. او، با نقل‌قول از منتقدانِ آمریکاییِ جیمی کارتر، استدلال می‌کند که ایالات متحده شاه را رها کرده بود و به انقلاب مجال داد که به پیروزی برسد.

آشکار است که شبکهٔ مساجدْ زیربنایِ اعتراضاتِ سرنوشت‌سازی را ساخت که از زمستان سال ۵۶ آغاز شد.

«وقتی مردمی که برای دوره‌ای طولانی، بدون اعتراض، حکومتی سرکوبگر را همچون خاری در گلو پذیرفته‌اند، ناگهان درمی‌یابند که حکومت فشارهای خود را برداشته است، تیغ‌هایشان را علیه آن از نیام می‌کشند».

تا وقتی انقلاب «تصورناپذیر» بماند ناممکن خواهد بود. چنین قیامی تنها وقتی می‌تواند آغاز شود که شمار انبوهی از مردم شروع کنند به «تصورِ تصورناپذیر».

نوعی عنان‌گسیختگی در فضا جاری بود، احساسی که می‌گفت دیگر هیچ چیز مهم نیست. (۹۵) همین عنان‌گسیختگی بود که باعث شد مردم در برابر حملات یک دستگاه نظامی تاب بیاورند: «ترس از سلاح از میان برخاسته بود، ترس از تیر، ترس از خون، ترس از دشمن، ترس از گاردِ تا دیروز جاویدان، که جاودانگی خود را در برابر ملت برای همیشه از دست داد، از میان برخاسته بود. مردم طوری ایستاده بودند که انگار ‘جاویدان’ها فقط ترقه در می‌کردند».

انقلاب ایران، از نظر تعداد مردمی که در آن شرکت کردند، یکی از عظیم‌ترین خیزش‌های تاریخ جهان است: حداقل ده درصد از جمعیت ایران در راه‌پیمایی‌های اعتراضی و اعتصاب‌های عمومی‌ای که محمدرضا شاه پهلوی را به زیر کشید شرکت کردند. در مقایسه، کمتر از دو درصد از جمعیت در انقلاب فرانسه دخیل بودند و کمتر از یک درصد از مردم در برانداختنِ شوروی کمونیستی شرکت داشتند.

استفاده از روابط دولتی برای پیشبرد مقاصد اقتصادی چنان رایج بود که هیچ ایرادی به چنین روندی گرفته نمی‌شد.

این احساس رهایی را به‌سختی می‌توان در نثر آکادمیک به چنگ آورد. اما این احساس در فهم جنبش‌های اعتراضی محوریت دارد. در این لحظات خارق‌العاده، مردم احساس می‌کردند که قواعد رایج رفتار بی‌مصرف شده‌اند. آن‌ها دیگر محدودیت‌های حفظ امنیت، احترام و امور عادی را درک نمی‌کردند. آینده ناگهان در آسمان پدیدار شده بود. این مردم، مسلح به اتحاد، با یگان‌های درجه‌یک نظامی رویارو شدند، نیروهایی که تا همین دیروز «جاویدان» خوانده می‌شدند. در رویایی با جمعیتی که چنین شورمند بودند، ارتش با خردمندی کناره گرفت.

در دیدگاه امروزی، جنبش‌ها از افرادِ بی‌ریشه و جداافتاده منشأ نمی‌گیرند، بلکه از نهادهایی برمی‌خیزند که انسجام و منابعِ لازم برای جاانداختنِ دعوی‌های جمعی را فراهم می‌کنند.

چند روز پس از بازگشت خمینی به ایران، یکی از نزدیکان برجستهٔ او پیشنهاد کرد که زنان از حضور در میان مخاطبان گروهی او منع شوند. خمینی قبول نکرد که آن‌ها را منع کند و گفت: «من شاه را به کمک این زنان بیرون انداخته‌ام، آمدنِ آن‌ها ایرادی ندارد». (۶۰)

هنوز انقلاب ایران را نمونه‌ای «غیرعادی» می‌دانم. این انقلاب اولین جمهوریِ اسلامی دوران جدید را تأسیس کرد و همچنان تنها نمونهٔ یک انقلاب اسلامی توده‌ای است. درواقع، انقلاب ایران، از نظر تعداد مردمی که در آن شرکت کردند، یکی از عظیم‌ترین خیزش‌های تاریخ جهان است

اما در آبان ۱۳۵۷ به‌سختی می‌شد این رویدادها را پیش‌بینی کرد. رژیمی به‌ظاهر باثبات، تحت رهبریِ پادشاهی با ده‌ها سال تجربه، با پشتوانهٔ میلیاردها دلار صادرات نفت، مجهز به یک دستگاه امنیتیِ مخوف و مسلح به عظیم‌ترین ارتش منطقه و تحت حمایت قدرتمندترین کشورهای جهان.

آژانس امنیت دفاعی چشم‌انداز درازمدت خود را چنین می‌دید: «انتظار می‌رود که شاه تا ده سال آینده فعالانه در قدرت باقی باشد»

در سال ۱۳۵۶، درست یک سال پیش از انقلاب، جامعه‌شناس ایرانی، سعید امیرارجمند، با ۲۴ روحانی بلندمرتبه مصاحبه کرد و به شکایت‌هایی قابل‌توجه میان آن‌ها رسید که عمدتاً در قالبی اصلاح‌گرایانه به بیان می‌آمد. در روزهای ابتدایی دی‌ماه ۱۳۵۶، وقتی ضربان انقلاب به اوج خود رسیده بود، آیت‌الله کاظم شریعتمداری -یکی از برجسته‌ترین رهبران مذهبی در ایران- به خبرنگاران گفت که براندازی سلسلهٔ پهلوی ضرورتی ندارد: «آنچه از مشروطه داریم کافی است، اگر به‌طور کامل اجرا شود».

به تعبیر یک زن ایرانی که با انسان‌شناسی از آمریکای شمالی سخن می‌گفت: «اگر از هزار نفر دربارهٔ انقلاب بپرسید، هزار داستان و تفسیر متفاوت خواهید شنید که همهٔ آن‌ها هم به نوبهٔ خودشان درست هستند».

معروف است که در طول سال منتهی به انقلاب یکی از فرماندهان حکومت نظامی پیشنهاد بمباران قم را داد. از قرار معلوم یکی از ژنرال‌های نیروی هوایی نیز پیشنهاد کرده بود که برای فرونشاندنِ ناآرامی‌ها یک‌صدهزار نفر از معترضان قتل عام شوند. یکی از ژنرال‌های ساواک یک مأمورِ آژانس اطلاعات مرکزی (سیا) را «به جزئیات بسیار سفاکانه‌ای» مهمان کرد «دربارهٔ اینکه چطور می‌توانست در عرض یک هفته تمام اعتراضات را جمع کند، فقط اگر شاه به او آزادی عمل داده بود». رئیس یکی از کشورهای همسایه پیشنهاد اعدامِ هفتصد ملا را داد. مقامات حکومت نظامی طرح زندانی‌کردن هزار نفر از رهبران اعتراضات را در یکی از جزایر دورافتاده دادند، احتمالا به تقلید از زندانِ بدنام جزیرهٔ رابینز در آفریقای جنوبی. شاه تمام این نقشه‌ها را رد کرد.

مشکلی که شاه با آن روبه‌رو بود این بود که ایرانیان دست از اطاعت برداشته بودند. تالکوت پارسونز، جامعه‌شناس آمریکایی، تمثیلی ساخته است که خیلی با این موقعیت تطبیق می‌کند. پارسونز می‌گوید زور مثل ذخایر یک بانک است. تا وقتی که تقاضاها محدود است، بانک می‌تواند به‌شکل مؤثری از منابع برداشت کند. اما همین که مردم برای گرفتن پولشان به بانک هجوم بیاورند، ذخایر به‌سرعت فرو می‌ریزد. اهمیتی نداشت که ذخایر زور شاه چقدر هنگفت باشد، زیرا هیچ دولتی نمی‌تواند برای همیشه همهٔ مردم را سرکوب کند.

و داستان این‌چنین به پایان رسید. رادیوی ملی ایران سوئیتِ مادر غازهٔ من، ساختهٔ موریس رَوِل، را قطع کرد تا اعلام کند که رژیم عوض شده است. یک روز و نیم جنگ خیابانی به قرن‌ها شاهنشاهی در ایران و بیش از پنجاه سال سلطنت پهلوی پایان داد، سلطنتی که همین چند ماه پیش کاملا مستحکم به چشم می‌آمد.

اعتماد... به‌طور کلی از ایران رخت بربسته است. وزیر به معاونش اعتماد ندارد، معاونان به کارمندانشان اعتماد ندارند، عریضه‌نویسان به وکلا اعتماد ندارند، وکلا به قضات اعتماد ندارند، نه زن به شوهر اعتماد دارد، نه برادر به خواهر، نه حتی پدر به پسر؛ و همه‌شان هم واقعاً حق دارند.

انقلاب ایران کاملا جنسیت‌زده بود، بدین معنی که اصلی‌ترین محورهایی که خط‌مشی اسلام‌گرایی دربارهٔ موقعیت زنان به آن اشاره می‌کرد در درجهٔ اول نقدِ بی‌بندوباری‌های جنسی و تحقیر زنان بود، که رژیم پهلوی طی چهل سال گذشته، با حمایت از سیاست‌های کشف حجاب، باعث و بانی‌اش شده بود.

مردمی که در کشاکش یک قیام زندگی می‌کنند آن‌قدر خود را در ناز و نعمت نمی‌دانند که پیش‌بینی‌کردن را کنار بگذارند، چراکه زندگی، شغل، گروه‌هایی که عضو آن‌ها هستند، و تصور آن‌ها از خودشانْ وابسته به انتخابِ مسیر درست در این دوران‌های سرگشتگی است.

«درست نبود که یک سرباز خودش را برای من بکشد، اما من برای او جان ندهم».

طبقِ فهرستی که اخیراً مرکز اسناد انقلاب اسلامی تهیه کرده است، در این واقعه ۵ نفر کشته می‌شوند. مرکز اسناد نهادی طرف‌دار انقلاب است که معمولا تمایل دارد تا شمار آسیب‌دیدگان را بیشتر جلوه دهد. بااین‌حال، این آمار حتی از گزارش رسمیِ خود نظام شاهنشاهی نیز کمتر است که تعداد ۹ کشته را اعلام کرده است.

تخمین‌ها دربارهٔ تلفات این روز، که با نام «جمعهٔ سیاه» معروف شد، از کمتر از یک‌صد نفر یا هزاران نفر در نوسان است. بنیاد شهید، که بعد از انقلاب تأسیس شد، تنها ۷۹ کشته را شناسایی کرده است، درحالی‌که پزشکی قانونی ۸۲ نفر و بهشت‌زهرا، آرامستان اصلی تهران، فقط ۴۰ نفر را ذکر کرده‌اند. (۶۴)

اواخر دی‌ماه ۱۳۵۷ کردند، و به مناسبت سوگواری اربعین امام حسین (ع) راه‌پیمایی‌هایی عظیم در تهران و دیگر شهرها به راه انداختند. یکی از رهبران اسلام‌گرایان به عمل‌گرایانه‌بودن آن اقدام در پایان همان روز اذعان کرد. او به‌سمت یکی از همراهانش برگشت و گفت: «خدا را شکر، امروز عملکرد خوبی داشتیم، اما هیچ موضوع یا بهانه‌ای در دست نداریم که هشتم بهمن تظاهراتی برپا کنیم. چه کار باید بکنیم؟» دوست او خندید و گفت: «بالاخره خدا چیزی جور خواهد کرد! باید درباره‌اش فکر کنیم». (۱۸)