کتاب شکست هژمونی

آنچه در مورد این نحوهٔ ارائه از اسلام بسیار حائز اهمیت است سلطهٔ رسانه‌ها و هژمونی فکری و ادراکی آن‌ها بر کل موضوع است و ازآنجاکه رسانه‌ها محصولاتشان را به مشتریانی می‌فروشند که سادگی را به پیچیدگی ترجیح می‌دهند، تصویر واحدی که از اسلام به دست می‌آید از همان موادی ساخته شده که از آن تاریخ، جامعه و انسانیت حذف شده‌اند.

سعید یکی از اساسی‌ترین مفاهیم خود دربارهٔ رابطهٔ فرهنگ و استعمار را بیان می‌کند: «ملت‌ها خود عین روایت‌ها هستند» (ص xii) و سپس به شرح رابطهٔ میان روایت، مقاومت و رهایی می‌پردازد: قدرت روایت‌کردن، یا جلوگیری از تشکیل و ظهور سایر روایت‌ها، جایگاه مهمی در فرهنگ و استعمار دارد و یکی از روابط اصلی میان آن‌ها را شکل می‌دهد.

قدرت روایت‌کردن، یا جلوگیری از تشکیل و ظهور سایر روایت‌ها، جایگاه مهمی در فرهنگ و استعمار دارد

درک اسلام برای غرب به معنی تلاش برای تبدیل تنوع آن به یک ماهیت واحد و توسعه‌نیافته، تبدیل اصالت آن به نسخهٔ نازلی از فرهنگ مسیحیت، و تبدیل پیروان آن به کاریکاتورهایی مخوف بوده است.

هر سخنی دربارهٔ اسلام اساساً ناقص است، چرا که نه‌تنها بر این فرضیهٔ توجیه‌ناپذیر بنا شده است که یک تعمیم گسترده و ایدئولوژیک می‌تواند تمام جزئیات غنی و متنوع زندگی اسلامی را در بر بگیرد (که چیز بسیار متفاوتی است)، بلکه همچنین به این دلیل که اگر ادعا کنیم که می‌توان دیدگاه مشخصی را به‌عنوان دیدگاه صحیح در مورد اسلام معرفی نمود، صرفاً اشتباهات شرق‌شناسی را تکرار کرده‌ایم.

یکی از عجیب‌ترین، خام‌ترین و باسابقه‌ترین عادات انسان تقسیم‌بندی مطلقی است که میان شرق و غرب، مشرق‌زمین و فرنگستان، ایجاد کرده است. این جغرافیای تخیلی، که منشأ آن تقریباً به‌طور کامل غربی است، جهان را به دو حوزهٔ نابرابر و اساساً متضاد تقسیم می‌کند و، بدین‌ترتیب، بیش از هر تعریف دیگری از مفهوم «تفاوت»، منشأ افسانه‌های فراوان، جهل عمیق و جاه‌طلبی‌های بسیار بوده است.

سردمداران غربی نگران نفت خود بودند، نفتی که جماعت مسلمانی که برای سرنگونی «آریامهر» در خیابان‌ها تظاهرات می‌کردند قدر آن را به‌خوبی نمی‌دانستند.

اگر می‌بینیم کارگران ایرانی، دانشجویان مصری، و کشاورزان فلسطینی نسبت به غرب یا ایالات متحده ابراز تنفر می‌کنند، این واکنش مستقیمی است به سیاست مشخصی که به آن‌ها به‌عنوان انسان آسیب رسانده است.

من نتوانسته‌ام در تاریخ اروپا و یا آمریکا از زمان قرون وسطا هیچ دوره‌ای را بیابم که در آن در مورد اسلام خارج از چارچوب احساسات، تعصب، و منافع سیاسی بحث و یا تفکر شده باشد.

در دوران مدرن، هرگاه که تنش سیاسی شدیدی میان مغربِ زمین و مشرقِ آن (و یا مابین غرب و اسلامِ آن) احساس شده است، غرب تمایل داشته که در ابتدا نه به خشونت مستقیم که به ابزار صلح‌آمیز و بی‌طرفانهٔ بازنمایی علمی و شِبه‌واقع‌گرایانه متوسل شود. بدین‌ترتیب، اسلام مشخص‌تر شده، ماهیت حقیقی تهدید آن آشکار شده، و اقدامی تلویحی برای مقابله با آن پیشنهاد شده است. در چنین شرایطی، هم علم و هم خشونتِ مستقیم درنهایت نوعی حمله علیه اسلام هستند.

هیچ سرزمین غیرغربی مانند جهان عربی-اسلامیِ امروز این‌چنین تحت سلطهٔ ایالات متحده درنیامده است.

تا آنجا که به ایالات متحده مربوط است، اگر بگوییم که مسلمانان و اعراب اساساً یا به‌عنوان تولیدکنندگان نفت و یا تروریست‌های بالقوه دیده می‌شوند، صرفاً اغراق ناچیزی کرده‌ایم.

مقدار بسیار اندکی از جزئیات، تراکم انسانی، و یا شور زندگی اعراب/مسلمان‌ها به آگاهیِ ما راه یافته است، حتی در مورد آن کسانی که حرفه‌شان گزارش‌کردن جهان عرب است. درعوض، آنچه در دست داریم مجموعه‌ای از کاریکاتورهای زمخت و ساده‌انگارانه از جهان اسلام است که به‌گونه‌ای ارائه شده‌اند تا آن را مستعد حملهٔ نظامی سازند.

اسلام برای اروپا و به‌طور کلی برای غرب به‌شکل ثابتی به‌عنوان یک تهدید نمایانده شده است

از یک طرف، هم‌گرایی رسانه‌ای گسترده‌ای وجود دارد در مورد آنچه که ظهور، بازگشت و یا طغیان اسلام نام گرفته است. از طرف دیگر، چنین به نظر می‌رسد که بخش‌هایی از جهان اسلام -در میان آن‌ها فلسطین، ایران و افغانستان- که دست‌خوش فرایندهای متفاوت و ناهمسان توسعهٔ تاریخی شده‌اند هژمونیِ سنتی غربی (و به‌طور خاص آمریکایی) را به چالش کشیده‌اند.

در ایالات متحده، هیچ بخش عمده‌ای از حکومت، هیچ بخش مهمی از فرهنگ، هیچ قسمتی از کل اجتماع قادر به درک و همدردی با جهان اسلام نیست.

برای نخستین بار در چنین مقیاسی-، می‌توان گفت که جهان اسلام تا اندازه‌ای، از طریق تصاویر، تاریخ‌ها و اطلاعاتی که توسط غرب تولید شده است، دارد در مورد خودش می‌آموزد.

جهان اسلام برای قشر نخبگان خود در حال تولید طبقه‌ای مدیریتی از بومیان فرمان‌برداری است که برای اقتصاد، تأسیسات دفاعی، و عقاید سیاسی‌شان به سیستم جهانی بازار مصرف‌گرا مدیون‌اند که در غرب کنترل می‌شود،

تصاویر تلویزیونی واقعیت را به چنان شکل فوری و پاره‌پاره‌ای ارائه می‌کنند که جایی برای ظهور پیوستگی تاریخی و یا انسانی باقی نمی‌گذارند.

کارشناسان، گروه‌های مشترک المنافع و فرصت‌طلبان به سراغ هر چه می‌روند آن را به یک‌نواختی، جهل و کلیشه بدل می‌کنند.

باید میان بررسی جدی جهان اسلام و تقریباً هر آنچه که در رسانه‌ها و همه جای فرهنگ، به‌جز استثنائات معدودی، به‌جای اسلام معرفی می‌شود تمایزی قطعی قائل شد.

ازآنجاکه رسانه‌ها محصولاتشان را به مشتریانی می‌فروشند که سادگی را به پیچیدگی ترجیح می‌دهند، تصویر واحدی که از اسلام به دست می‌آید از همان موادی ساخته شده که از آن تاریخ، جامعه و انسانیت حذف شده‌اند.

شناختی که امروزه در مورد اسلام وجود دارد اساساً از طریق شکلی که رسانه‌های جمعی به آن داده‌اند اتفاق افتاده است: نه‌تنها رادیو، فیلم‌ها، و تلویزیون، بلکه کتاب‌های درسی، مجلات، و رمان‌های پرفروش و باکیفیت نیز. این تصویر واحد از اسلام در کل تصویری مأیوس‌کننده و گمراه‌کننده است.

اما باید بسیار هوشیار باشیم که اسلام، چه در تلویزیون به تصویر کشیده شود و یا سر از کتاب‌های درسی درآورد، در پرفروش‌ترین رمان‌های نویسندگان درجه‌یک ظهور کند، و یا به‌طور علمی توسط یک کارشناس دانشگاهی اسلام (که هنوز در بخش‌هایی از جهان عرب مورد احترام است) بحث شود، تصویر به‌دست‌آمده همیشه یکسان است. این بدین معنی نیست که این تصویر نادرست است. بلکه، این تنها یک تصویر است و شاکلهٔ چیزی ساخته‌شده را دارد، و نه زندگی را.

«ملت‌ها خود عین روایت‌ها هستند»