کتاب صبر، کیمیای سعادت انسان

کسی که در طلب رسیدن به خداوند یگانه است و کامیابی روز قیامت را در سر می‌پروراند، باید صبر و شکیبائی پیامبر اکرم (ص) را سرمشق زندگی خود قرار دهد و از استقامت مسلمانان صدر اسلام پند بگیرد. پیامبر اکرم (ص) در طی بیست و سه سال که بار سنگین رسالت را به دوش می‌کشیدند، آن‌چنان آزار دیدند و اذیت شدند که فرمودند: «مَا أُوذِی نَبِی مِثْلَ مَا أُوذِیتُ»

نقل می‌کنند چندین سال پیش خانمی در فرانسه نیاز به جرّاحی مغز پیدا می‌کند. در حین عمل که آن خانم بیهوش بوده، ناگهان سرود آلمانی می‌خواند. بعد متوجّه می‌شوند که او با برخورد تیغ جرّاحی به یکی از رگ‌های مغز، آن سرود را می‌خواند. پس از اتمام عمل و بهبودی او، از وی می‌پرسند آیا زبان آلمانی می‌دانی یا سرودی به زبان آلمانی حفظ هستی؟ می‌گوید: خیر. تعجّب پزشکان بیشتر می‌شود و پس از تحقیق و بررسی می‌فهمند که در جنگ جهانی دوّم و هنگام حملهٔ آلمان به فرانسه، سربازان آلمانی مدتی در خانهٔ آن شخص که در آن زمان نوزاد بوده، مانده‌اند و در کنار گهوارهٔ کودک، مرتّب سرود پیروزی خوانده‌اند. شنیدن آن سرود، به طور ناخودآگاه بر روی مغز کودک در گهواره اثر گذاشته و موجب شده است که چندین سال بعد، حین عمل جراحی آن را بخواند. صرف‌نظر از این ماجرا، تأکید تعالیم دینی بر تلاوت قرآن در کنار کودک، حاکی از تأثیر عجیب آن بر ذهن و بر مغز کودک است. حتّی اگر کودک خواب باشد یا توجّهی به قرآن خواندن نداشته باشد، باز هم ثأثیر آن‌را می‌پذیرد.

همهٔ سعادت‌ها در طول زندگی، مرهون تحمّل فشارها، سختی‌ها، تلاش و کوشش است.

جرق جرداق نصرانی در کتاب «امام علی، صوت العدالة الانسانیّة»، جمله‌ای عالی و جالب دارد. می‌نویسد: «انسان یک وقت به جایی می‌رسد که ولی خدا را در خانهٔ خدا «قربة الی الله» می‌کشد.»!

در روایتی آمده است که رسول خدا (ص) فرمودند: در روز قیامت، هنگامی که دفترها گشوده می‌شود و ترازوهای حساب و کتاب را می‌آورند، برای اهل بلا و گرفتاری، ترازویی نصب نمی‌گردد و دفتری برای آنان گشوده نمی‌شود، سپس آیهٔ «إِنَّما یوَفَّی الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیرِ حِسابٍ» را قرائت فرمودند.

به باور علمای علم اخلاق، صبر، مادر فضیلت‌هاست؛ به این معنا که هر صفت پسندیده‌ای که در وجود انسان بارور شود و هر فضیلتی در عمق جان او ریشه بدواند، ریشه در صبر و استقامت دارد.

کسی که سعهٔ صدر دارد، مثل دریاست. دریا مرتّب آلودگی پیدا می‌کند. علاوه بر اینکه نهرهای فراوان و آلودگی‌های فراوان در آن وارد می‌شود، میکروب‌ها از هوا و سایر راه‌ها به آن وارد می‌شود و بالأخره شبانه‌روز آب دریاها آلوده می‌شود؛ امّا این دریا شکل آلودگی به‌خود نمی‌گیرد و آلودگی‌ها را رفع می‌کند.

در تعالیم دینی، برای اعمال نیک، اجر و ثواب مشخّصی تعیین شده است؛ امّا صبر، تنها فضیلتی است که طبق این آیه، پاداش بدون حساب دارد و از این حیث، منحصربه‌فرد و بی‌نظیر است.

تحصیل معارف الهی و اصولاً موفقیّت و سربلندی در هر امری، مرهون صبر است.

مسلمانان و پیروان مکتب رسول‌الله (ص) در هشتاد و چهار جنگ طاقت‌فرسا شرکت کردند و با اینکه از لحاظ تعداد رزمندگان و تجهیزات جنگی، در مرتبه‌ای بسیار پائین‌تر از دشمن قرار داشتند، استقامت ورزیدند و پیروزی نهائی را به اسلام اختصاص دادند. در جنگ «ذات الرّقاع»، مسلمانان اسب و شتر نداشتند و باید مسیر جنگ را با پای پیاده طی می‌کردند و این در حالی بود که توان تهیه پای‌افزار نیز از آنان سلب شده بود و مجبور بودند مسیر ریگ‌زار را با پای برهنه طی کنند. برخی از آنان پارچه‌های کهنه که همراه داشتند را به پای خود بستند، ولی این پارچه‌ها نیز نتوانست از جراحت کف پای آنان بکاهد. با پای مجروح و بدنی خسته جنگیدند و میوه صبر و استقامت خود را هنگام پیروزی بر دشمن چیدند.

امیرالمؤمنین (ع) از قول پیامبر اکرم (ص) نقل می‌کنند که حضرت فرمودند: «الصَّبْرُ ثَلَاثَةٌ صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ وَ صَبْرٌ عَلَی الطَّاعَةِ وَ صَبْرٌ عَنِ الْمَعْصِیة» بر این اساس، صبر به سه قسم صبر در مصیبت، صبر در عبادت و صبر در برابر گناه منقسم می‌شود. البته این تقسیم‌بندی، مربوط به صبر فردی انسان است. در واقع، صبر به یک اعتبار، به سه قسم کلّیِ فردی، خانوادگی و اجتماعی تقسیم می‌شود و هریک از این سه قسم، خود به اقسامی منقسم می‌گردد.

همان‌طور که بدنِ بدون سر از بین می‌رود، ایمان بدون صبر هم رفتنی است.

امیرالمؤمنین (ع) از قول پیامبر اکرم (ص) نقل می‌کنند که حضرت فرمودند: ‫«الصَّبْرُ ثَلَاثَةٌ صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ وَ صَبْرٌ عَلَی الطَّاعَةِ وَ صَبْرٌ عَنِ الْمَعْصِیة»

اجتناب انسان از گناه و بی‌تفاوتی او نسبت به گناه دیگران، نظیر آن است که خود از خوردن یک غذای زهرآلود و سمّی پرهیز کند، امّا دیگران را از خوردن آن منع نکند و به راحتی شاهد خوردن آن غذا توسّط اشخاص دیگر و مسمومیت آنان شود. این، در حالی است که گناه و آثار شوم آن، از هرگونه سم و زهر مهلکی خطرناک‌تر و مضرتر است؛ زیرا غذای سمّی جسم آنان را معیوب می‌کند یا نهایتاً آن‌ها را می‌کشد، امّا گناه، روح انسان را از بین می‌برد و دل او را می‌میراند و او را به سقوط و تباهی ابدی در دنیا و آخرت می‌کشاند.

نوع انسان سبک‌سر است، یعنی در جزر و مدّ روزگار، مثل پَر کاهی، خودش را به حرکت موج‌ها سپرده و به هر سویی پرتاب می‌شود؛ مگر کسی که جداً به مقام عبودیت رسیده باشد.

(إِنَّمَا یوَفَّی الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیرِ حِسَابٍ)

جوانان نیز باید بدانند که برای موفّق شدن در کارها به دو بال علم و عمل نیاز دارند و باید از تخصّص و تعهّد کافی برخوردار باشند و با این دو بال، به‌سوی موفّقیت و پیروزی پرواز نمایند. به‌دست آوردن دو بال تخصّص و تعهّد، مرهون صبر است و بدون صبر کسی صعود نمی‌کند.

«الصَّبْرُ ثَلَاثَةٌ صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ وَ صَبْرٌ عَلَی الطَّاعَةِ وَ صَبْرٌ عَنِ الْمَعْصِیة» بر این اساس، صبر به سه قسم صبر در مصیبت، صبر در عبادت و صبر در برابر گناه منقسم می‌شود

بعد از مرگ هم تازه اوّل راه است و استکمال و حرکت صعودی او ادامه می‌یابد. استکمال او هم غیرمتناهی است و بالاخره لحظه‌به‌لحظه به‌سوی قرب خدا در حرکت است.

(إِنَّمَا یوَفَّی الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیرِ حِسَابٍ) قرآن کریم، اجر صابران را بی‌حساب و کتاب برمی‌شمرد. باید دانست که در تعالیم دینی، برای اعمال نیک، اجر و ثواب مشخّصی تعیین شده است؛ امّا صبر، تنها فضیلتی است که طبق این آیه، پاداش بدون حساب دارد و از این حیث، منحصربه‌فرد و بی‌نظیر است.

(وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما کما رَبَّیانی صَغیراً) «جَناحَ الذُّلِّ» به‌معنای تسلیم و تواضع محض است و در زبان عربی، به حالتی گفته می‌شود که مرغ، هنگامی که راه فرار ندارد و تسلیم می‌شود، مرغ برای نشان‌دادن درماندگی و تضرّع محض، با پهن کردن بال‌ها روی زمین، این حالت را به‌خود می‌گیرد. قرآن کریم در توصیه به تواضع و فروتنی فرزندان در برابر پدر و مادر، چنین تسلیمی را مدّ نظر دارد.

امام حسن مجتبی (ع) وقتی قصد رفتن به مسجد داشتند، غسل می‌کردند، بهترین لباس‌ها را می‌پوشیدند و نظیر دامادی که به حجله می‌رود، آهسته آهسته به سمت مسجد حرکت می‌کردند.

سلاح اصلی مبارزه با دشمنان درون و پاک‌سازی دل از آلودگی‌ها و رذائل، «صبر» است که به‌تعبیر بزرگان دانش اخلاق، مادر فضیلت‌هاست.

صبر، حافظ ایمان انسان است.

با التزام به صبر، خداوند متعال، در بن‌بست‌ها به فریاد انسان می‌رسد و همین التزام دائمی، باعث عاقبت‌به‌خیری انسان می‌شود.

علمای علم اخلاق از «صبر»، به عنوان «أمّ الفضائل» یاد کرده‌اند. به این معنا که تحصیل همهٔ صفات پسندیدهٔ اخلاقی و کسب جمیع فضائل و نیکی‌ها، مرهون صبر است. در واقع، کسی که می‌خواهد درخت رذالت را از دل خود ریشه‌کن کند، کاری بس مشکل و در سرحدّ محال در پیشِ رو دارد، ولی با صبر و استقامت می‌تواند به این خواسته نائل شود و درخت فضیلت را به‌جای درخت رذیلت، در دل بنشاند و مهذّب شود. اساساً پیروزی در هر میدانی، محتاج ص

خدای سبحان می‌فرماید من شریک خوبی هستم. هرکس در عملی، دیگری را با من شریک کند، من همهٔ عمل را به شریک خود واگذار می‌کنم. گاهی انسان هفتاد سال عبادت کرده، ولی چون ریا و شرک خفی همراه آن بوده است، ناگهان در قیامت می‌بیند هیچ ندارد. گردویی با ظاهر خوب و درونی پوچ و بی‌مغز نصیب او شده است.

اگر انسان در برابر فریب شیاطین درون و برون استقامت نورزد و هنگامی که در معرض گناه واقع می‌شود، صبر پیشه نکند، مراحل گناه را یکی پس از دیگری طی می‌کند و به جایگاهی می‌رسد که هنگام احتضار، با دشمنی و عداوت خداوند سبحان از دنیا می‌رود.

حرکت معنوی انسان و صعود و سقوط او نیز نظیر کوه‌نوردی است؛ به این معنا که یک لحظه بی توجّهی و غفلت، منجر به سقوط او می‌شود و تا وقتی بیدار نشده و خواب غفلت او ادامه دارد، سقوط و انحطاط او نیز مرتبه مرتبه و پلّه پلّه ادامه می‌یابد تا به‌کلّی ساقط شود و به نازل‌ترین درجات، تنزّل یابد. امیرالمؤمنین (ع) در روایتی می‌فرمایند: «هیچگاه کار نیک و ثواب را کوچک مشمار، چون ممکن است یک کار خوب از نظر تو کوچک بنماید، ولی از نظر خداوند بسیار پسندیده و با ارزش باشد و تو ندانی. و نیز گناه را کوچک مشمار، زیرا ممکن است یک گناه در نظر تو کوچک جلوه کند، امّا برای سقوط تو بسیار بزرگ و با اهمیت باشد و موجب خشم و غضب الهی گردد».

امیرالمؤمنین (ع) در روایتی می‌فرمایند: «هیچگاه کار نیک و ثواب را کوچک مشمار، چون ممکن است یک کار خوب از نظر تو کوچک بنماید، ولی از نظر خداوند بسیار پسندیده و با ارزش باشد و تو ندانی. و نیز گناه را کوچک مشمار، زیرا ممکن است یک گناه در نظر تو کوچک جلوه کند، امّا برای سقوط تو بسیار بزرگ و با اهمیت باشد و موجب خشم و غضب الهی گردد».