کتاب حقّ‌النّاس

اتلاف عمر و وقت انسان‌ها، یکی از مصادیق حقّ‌النّاس فرهنگی است. گذران عمر و زندگی، با اعمال لغو و بیهوده، مسئولیّت‌آور است و در قیامت مؤاخذه دارد. قرآن کریم در ابتدای سورهٔ مؤمنون و در توصیف و بیان ویژگی‌های مؤمنان، می‌فرماید: (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ، قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ، الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاَتِهِمْ خَاشِعُونَ، وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ) مؤمن و رستگار، آنست که نماز با حضور قلب و با رعایت ادب، نماز می‌خواند و نیز، از لغو و بیهوده، اعراض دارد.

کم‌فروشی معلّم‌ها و اساتید در تعلیم و تعلّم، یک مثال از «حقّ‌النّاس فرهنگی» است

قرآن کریم، یأس و ناامیدی از رحمت خداوند را در حدّ کفر دانسته است: (وَ لا تَیأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لا ییأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکافِرُونَ) هرچه گناه انسان، بزرگ و فراوان باشد، حق ندارد از از بخشش و چشم‌پوشی پروردگار متعال ناامید گردد؛ چراکه رحمت و عفو خداوند، از گناه او بزرگ‌تر است و خدای تبارک و تعالی وعدهٔ حتمی داده است که گناهان را می‌بخشاید

کسی که غیبت دیگران را، هنگام شنیدن رد کند و از شخص غایب دفاع کند، خداوند هزار درب از درب‌های شرّ و بدی را در دنیا و آخرت بر او می‌بندد.

تجسّس و تفحّص در امور دیگران یا دزدیده دیدن و پنهانی‌شنیدن حرکات و گفتار مردم، به‌منظور یافتن عیوب و لغزش‌ها، بسیار قبیح است و گناه آن در برخی روایات، در حدّ کفر شمرده شده است. امام باقر (ع) می‌فرمایند: «إِنَّ أَقْرَبَ مَا یکونُ الْعَبْدُ إِلَی الْکفْرِ أَنْ یوَاخِی الرَّجُلَ عَلَی الدِّینِ فَیحْصِی عَلَیهِ عَثَرَاتِهِ أَوْ زَلَّاتِهِ لِیعَنِّفَهُ بِهَا یوْماً مَا» طبق فرمایش ایشان، مهم‌ترین عامل، برای نزدیکی بنده به کفر، عیب‌جویی و شمردن لغزش‌های برادر دینی است، برای اینکه بتواند در آینده، او را با آن لغزش‌ها سرزنش کند.

راوی می‌گوید: امام صادق (ع) به من فرمودند: آیا می‌خواهی به تو خبر دهم که چه کسی در قیامت عذابش از همه سخت‌تر و شدیدتر است؟ گفتم: بله یا بن‌رسول الله آنگاه فرمودند: «أَشَدُّ النَّاسِ عَذَاباً یوْمَ الْقِیامَةِ مَنْ أَعَانَ عَلَی مُؤْمِنٍ بِشَطْرِ کلِمَةٍ» کسی که ضدّ مؤمن و به ضرر او حرفی بزند، یعنی کسی که در کار مردم کارشکنی کند، عذابش از همه شدیدتر خواهد بود.

در خریدهای نوبتی، نظیر خرید نان، شیر و بنزین، یا سایر امور نوبتی مانند مراجعات بانکی، حقّ تقدّم با کسانی است که زودتر مراجعه کرده‌اند و انجام کار خارج از نوبت، حقّ‌النّاس و گناه است.

ورشکسته‌ترین افراد در روز قیامت پدر و مادری هستند که باید به خاطر اولاد به جهنّم روند. گاهی در تربیت و مواظبت اخلاقی کوتاهی کرده‌اند و گاهی با غذای حرام، باعث انحراف و گمراهی اهل خانه شده‌اند. قرآن می‌فرماید: چقدر آنها ورشکسته و بدبخت هستند که برای اولاد به جهنّم می‌روند

مهم‌ترین هدف از خلقت انسان، نیل او به مقام بندگی و عبودیّت خداوند و نیز آدم‌شدن و رسیدن به لقای الهی است، وظیفه دارد تمام تلاش خود را در راستای تأمین هدف خلقت به‌کار گیرد.

یکی از مصادیق سبک‌شمردن نماز، تأخیر آن از اوّل وقت است. چنان‌که اهمیّت‌ندادن به نماز جماعت و ترجیح کارهای روزمره به نماز، مصادیق دیگری از کوچک‌شمردن نماز است.

شرط امام حسین (ع) برای پیکار در رکاب ایشان راوی نقل می‌کند که امام حسین (ع) در کربلا به من فرمود: «نادِ فِی النّاسِ اَنْ لایقاتِلَنَّ مَعی رَجُلٌ عَلَیهِ دَینٌ، فَاِنَّهُ لْیسَ مِنْ رَجُل یمُوتُ وَ عَلَیهِ دَینٌ لا یدَعُ لَهُ وَفاءً اِلاّ دَخَلَ النّارَ» در بین مردم اعلام کن هرکس دینی بر عهده دارد و بدهکار است، در رکاب من پیکار نکند، زیرا کسی که از دنیا برود، در حالی که دینی بر عهده دارد و برای پرداخت آن فکری نکرده است، گرفتار آتش خواهد شد.

از امیرالمؤمنین (ع) چنین روایت شده است که: «هیچ‌کس بر دیگری حقّی نخواهد داشت، مگر آنکه آن دیگری نیز بر او حق دارد و حقّی از دیگری بر عهدهٔ کسی نیست، جز اینکه برای او بر گردن وی حقّی است؛ و آنکه به دیگران حقّی ثابت دارد، بدون اینکه آنها بر وی حق داشته باشند، تنها خداوند سبحان است، نه غیر او؛ چراکه بر بندگان تسلّط و احاطه دارد و عدالتش در تمام امور نمایان است.»

ورشکسته‌ترین افراد در روز قیامت پدر و مادری هستند که باید به خاطر اولاد به جهنّم روند. گاهی در تربیت و مواظبت اخلاقی کوتاهی کرده‌اند و گاهی با غذای حرام، باعث انحراف و گمراهی اهل خانه شده‌اند. قرآن می‌فرماید: چقدر آنها ورشکسته و بدبخت هستند که برای اولاد به جهنّم می‌روند.

یکی از علمای بزرگ را در خواب دیدند که حالش بد است. گفتند: شما باید مقام والایی داشته باشید. گفت: بله دارم. دستگاه من در عالم برزخ خیلی بالاست. قصر و حورالعین و رفیق خوب و رفت و آمد با اهل‌بیت (ع) دارم، امّا یک عقرب هر روز می‌آید و نیشی به شصت پای من می‌زند و می‌رود. منتظرم که دوباره فردا بیاید و نیش را بزند. گفتند: این عقرب چیست؟ گفت یک زخم‌زبان به کسی زده‌ام و توبه نکرده‌ام. باید این عقرب را کشته باشم، امّا نکشتم و من در عالم برزخ به این عقرب دچار هستم. تو را به خدا کاری کنید و این عقرب را بکشید. می‌گوید: بالأخره او را پیدا کردم و از او عذرخواهی کردم. او هم نه تنها بخشید، بلکه عباداتی برای او انجام داد و صددرصد راضی شد. بالأخره بعد فهمیدیم که آن عقرب کشته شده است.

(إِنَّ رَبَّک لَبِالْمِرْصادِ) امام صادق (ع) دربارهٔ این آیهٔ شریفه می‌فرمایند: آن کمین‌گاه، پلی بر روی صراط است که هر کس حقّی از مردم بر عهدهٔ اوست، نمی‌تواند از آن عبور کند.

«حقّ‌النّاس»، به‌معنای «حقّ مردم» نیز، اصطلاحی است که معمولاً در نقطهٔ مقابل «حقّ‌الله» به‌کار می‌رود؛ یعنی همان‌طور که خداوند متعال، حقوقی دارد که باید توسّط بندگان مراعات گردد، آدمیان نیز نسبت به همدیگر حقوقی دارند و رعایت و به‌جا آوردن آن حقوق، واجب و لازم است؛ با این تفاوت که حقوق مردم نسبت به یکدیگر، متقابل است، ولی حقوق خداوند با بندگان، متقابل نیست.

انسان، موجودی دو بُعدی است و از دو بُعد «روح» و «جسم»، تشکیل یافته است. جسم و روح، همواره در درون انسان، در حال نزاع هستند. تکلیف انسان در این نزاع، غلبه‌دادن بُعد روحی، بر بُعد جسمی است؛ چرا که پیروزی او در مسیر حرکت به سوی خداوند متعال، تنها با غلبه یافتن روح بر جسم امکان‌پذیر است. در واقع، انسان برای تکامل روحی، باید بُعد جسمی را وسیله و مرکب روح خود قرار دهد و با فرماندهی روح، حرکت صعودی را آغاز نماید تا به مقصد برسد.

استکمال آدمی و رسیدن او به خداوند تعالی، وابسته به هر دو بُعد روحی و جسمی است.

فطرت، وجدان اخلاقی و عقل انسان، سه پیامبر درونی هستند که آدمی می‌تواند با حرف شنوی و توجه به آنها، روح خود را بر جسم غلبه دهد و به استکمال برسد.

سلامت روح، به شدّت با اجتناب جدّی از گناه و نافرمانی خداوند، ارتباط مستقیم دارد. واضح است که گناه، روح انسان را بیمار و کسل کرده، کارکرد مطلوب آن را می‌گیرد. در مقابل، پرهیز و دوری از گناه و به‌طور خلاصه، اطاعت از خدا، باعث نشاط روح است.

کوتاهی در ادای حقّ‌النّاس نیز در روایتی از امیرالمؤمنین (ع)، «أَعْظَمُ الْخَطَایا» یعنی بزرگ‌ترینِ گناهان، دانسته شده است.

قیامت، چندین موقف یا چندین گردنه دارد. در هر موقف، فرشتگان الهی سؤالاتی از بندگان می‌پرسند و اگر کسی پاسخ قانع‌کننده نداشته باشد، حقّ عبور از آن موقف را ندارد. سخت‌ترینِ این گردنه‌ها که عبور از آن مشکل‌تر از سایر مواقف است، گردنهٔ «حقّ‌النّاس» نام دارد که در آن، از حقّ مردم سؤال می‌شود. در این موقف، بر خلاف سایر مواقف، خود خداوند متعال از بندگان سؤال می‌پرسد و بازجویی می‌کند. قرآن کریم نام این گردنه را مرصاد گذاشته و می‌فرماید خود خداوند در کمین بندگان است: (إِنَّ رَبَّک لَبِالْمِرْصادِ)

در قیامت، اگر حقّ‌النّاس در پروندهٔ کسی باشد، اعمال نیکوی او به تعبیر قرآن کریم، «هَبَاءً مَنْثُوراً» می‌شود.

گناهانی نظیر غیبت، تهمت و شایعه‌پراکنی از یک سو و خوردن اموال مردم از سوی دیگر، باعث پوچ‌شدن اعمال نیکو در آخرت می‌گردد.

اگر احتمال وقوع تبعات ناشی از تضییع حقّ مردم، یک درصد هم باشد، منجّز تکلیف است و انسان عاقل به آن اهمیّت می‌دهد. همان‌طور که احتمال ضعیف برای وجود یک مار یا عقرب در خانه، منجّز تکلیف است و انسان عاقل را وادار می‌سازد از آن خانه حذر کند یا مار را پیدا کرده، او را بکشد؛ راجع به حقّ‌النّاس نیز عقل انسان حکم می‌کند که از آن حذر نماید یا چنانچه حقّی از مردم نزد اوست، برگرداند و به اصطلاح، مار و عقربِ حقّ‌النّاس را با آب توبه، بکُشد. برای احتمالش هم آدم باید دق کند، چه رسد به اینکه تبعات سخت حقّ‌النّاس، از نظر قرآن و روایات اهل‌بیت (ع) یقینی است، شوخی‌بردار نیست. تسامحی که بعضی اوقات راجع به حقّ‌النّاس در میان مردم دیده می‌شود، خیلی بی‌جاست و وقتی پشیمان می‌شوند که دیگر راه چاره‌ای وجود ندارد.

امیرالمؤمنین (ع) از قول رسول خدا (ص) نقل می‌کنند که ظلم و حقّ‌النّاس، یکی از گناهانی است که «تُعَجَّلُ عُقُوبَتُهَا وَ لَا تُؤَخَّرُ إِلَی الْآخِرَةِ» عقوبت آن در همین دنیا به انسان می‌رسد.

بسیاری از مشکلات و گره‌های کور زندگی ناشی از پایمال‌کردن حقّ مردم است.

امام باقر (ع) ظلم و تعدّی را از جمله اعمالی می‌شمارند که عامل آن نمی‌میرد تا بازتاب ناگوار آن را ببیند: «لَا یمُوتُ صَاحِبُهُنَ حَتَّی یرَی وَبَالَهُنَّ» آزاررساندن به همسایه یا همکار، ظلم به خویشاوند و به طور کلّی اذیّت‌کردن مردم، وزر و وبال دارد و در همین دنیا، انسان را گرفتار می‌کند.

تضییع و پایمال‌کردن حقّ مردم، مانع استجابت دعا نیز می‌شود.

تصرّف در اموال دیگران نیز، حتی تصرفات جزئی و ناچیز نیاز به مجوّز و رضایت صاحب مال دارد.