کتاب کلیدهای آرام کردن کودک ناآرام

بهانه‌جویی در کودکان بهانه‌جو و کم‌خواب که من ترجیح می‌دهم آنان را کودکانی «پرنیاز» بنامم، ذاتی است و شما در ایجاد این صفت نقشی ندارید. بعضی از نوزادان به‌طور طبیعی و ذاتی بهانه‌جو و کم‌خواب هستند

پس از چندی چهارمین فرزند ما «هایدن» متولد شد. تولد او خانه پر از صلح و صفای ما را دگرگون ساخت. «هایدن» کاملا با بقیه کودکان ما تفاوت داشت. برنامه‌ریزی و زمان‌بندی برای خوردن و خوابیدن درمورد او مفهوم خود را از دست داده بود. به‌محض اینکه او را از آغوش خود جدا می‌کردیم و پایین می‌گذاشتیم می‌گریست. ما او را به یکدیگر پاس می‌دادیم. «هایدن» ساعت‌ها در آغوش «مارتا» بود و زمانی‌که او خسته می‌شد، بر روی بازوان من می‌آرامید. حتی بعضی اوقات از دوستان و خویشاوندان برای نگهداری «هایدن» کمک می‌گرفتیم. هرجا «بیل» و «مارتا» می‌رفتند، بدون شک «هایدن» همراهشان بود. او در تمام ساعات شب و روز بسیار نامنظم می‌خوابید.

هر روشی برای آرام کردن او پس از مدت کوتاهی تأثیرش را از دست می‌داد. هر راه‌حلی فقط یک روز مؤثر واقع می‌شد و روز دیگر بی‌اثر بود. به‌زودی به «هایدن» لقب «پرتوقع» داده شد. بعضی روزها با او همدردی می‌کردیم و تسلی‌بخش او بودیم ولی بعد به‌شدت خسته می‌شدیم و حتی بعضی اوقات در عین ناباوری نمی‌توانستیم بر خشم خود غلبه نماییم.

پس از مدتی بررسی به این نتیجه رسیدیم که بی‌قراری در کودکان اکتسابی نیست بلکه فطری و ذاتی است. بعضی از بچه‌ها به‌طور طبیعی بی‌قرارند و پدر و مادر در ایجاد این بی‌قراری نقشی ندارند. بنابراین نام کودک «بهانه‌جو» را به «پرنیاز» تغییر دادیم. «بهانه‌جو» واژه مناسبی برای این‌گونه کودکان نیست. این واژه تفسیری غیرمنصفانه و منفی به‌دست می‌دهد و به‌طور ضمنی حاکی از آن است که چنانچه کودکی عیب و نقصی دارد، پدر و مادر و کلیه خویشاوندان او نیز با همان مشکل دست‌به‌گریبانند.

والدین زمانی به من مراجعه می‌کردند که از هرسو در معرض شماتت‌ها و انتقادهای دیگران قرار گرفته بودند و اظهارنظرهای ضدونقیضی از قبیل «زیاد بغلش می‌کنی»، «به‌اندازه کافی او را در آغوش نمی‌گیری»، «او را لوس کرده‌ای»، «چرا نمی‌توانی جلوی گریه‌اش را بگیری و او را ساکت کنی؟» مانند تیر از هرسو بر سر و رویشان می‌بارید. پیام نهفته تمام اظهارنظرها این است که: «اگر کودک شما بهانه‌جویی می‌کند مقصر شما هستید.» عبارت «کودک پرنیاز» بار گناه را از روی شانه‌های والدین برمی‌دارد و کودک را در طبقه‌بندی خاص خود قرار می‌دهد.

فوق‌العاده حساسـ این کودکان کم‌صبر و زودرنج‌اند و به‌سهولت خشمگین می‌شوند و به‌سختی آرام می‌گیرند. زودرنجی زیاد این کودکان موجب می‌شود که به‌سختی بتوانند خود را با محیط‌های مختلف و افراد ناآشنا وفق بدهند و غالبآ در میان بیگانگان به‌شدت دچار نگرانی و اضطراب می‌شوند. حتی کوچک‌ترین تغییر در محیط آن‌ها را نگران می‌سازد.

فوق‌العاده حساسـ این کودکان کم‌صبر و زودرنج‌اند و به‌سهولت خشمگین می‌شوند و به‌سختی آرام می‌گیرند. زودرنجی زیاد این کودکان موجب می‌شود که به‌سختی بتوانند خود را با محیط‌های مختلف و افراد ناآشنا وفق بدهند و غالبآ در میان بیگانگان به‌شدت دچار نگرانی و اضطراب می‌شوند. حتی کوچک‌ترین تغییر در محیط آن‌ها را نگران می‌سازد.

حساسو پرانرژی ـ «کودکان پرنیاز» در رفتارهای خود انرژی زیادی صرف می‌کنند. با صدای بلند گریه می‌کنند، با قهقهه می‌خندند و اگر به‌موقع به آن‌ها غذا نرسانید به‌سرعت عصبانی شده و فریاد اعتراضشان بلند می‌شود. پدری با خستگی می‌نالید که: «دخترم همیشه ناراضی است.» به‌نظر می‌رسد که «کودکان پرنیاز» در همه موارد حساس‌ترند و واکنش‌های شدیدتری نشان می‌دهند.

هیچ‌کس و هیچ‌چیز را نمی‌توانند جایگزین آرامش و آسایش آغوش مادر کنند و در برابر آن‌ها به‌شدت عکس‌العمل نشان می‌دهند. آن‌ها طالب و خواستار برترین و والاترین آرام‌بخش‌ها هستند. «پرنیازها» کودکانی «بغلی» هستند و اکثر اوقات روی بازوان دیگران می‌لمند و از روی زمین ماندن متنفرند. فعالیت بیش‌ازحد ـ این کودکان به‌هنگام تعویض لباس و بلند شدن از رختخواب کمر خود را به‌صورت قوس درمی‌آورند و حاضر نیستند کمر خود را صاف کنند.

نیاز به مراقبت مستمر ـ حتی اگر کودک می‌توانست صحبت کند، واژه‌های «زمان‌بندی» و «جدول‌بندی» در فهرست کلمات او وجود نداشت. آن‌ها فقط احتیاج دارند که برای مدتی طولانی پستان‌های مادر را بمکند تا آرامش یابند. هر دو یا سه ساعت، نیاز به یک پرستار دارند که قهرمان دو ماراتن باشد و آنان را در آغوش خود به هرطرف حرکت دهد. آن‌ها به مراقبت طولانی‌تری احتیاج دارند.

غیرقابل پیش‌بینی و ناخشنود ـ این کودکان به‌ندرت آرام می‌گیرند. روشی که امروز برای آرام ساختن آن‌ها به‌کار می‌رود و موفق است، فردا کارآیی خود را از دست خواهد داد.

بیدار شدن‌های مکرر ـ مادری از این شکایت می‌کرد که «چرا دخترم به همه چیز احتیاج دارد، به‌جز خوابیدن؟» کودکان خیلی هوشیار به‌آسانی آرام نمی‌شوند و به‌ندرت چرت می‌زنند

توقع ـ «توقع» یکی از عادی‌ترین ویژگی‌های خلق‌وخوی «کودکان پرنیاز» است. مادران می‌گویند: «هیچ‌وقت نمی‌توانیم به‌سرعت آنچه را می‌خواهند در اختیارشان بگذاریم.» علامتی که به‌هنگام نیاز سر می‌دهند حقیقتآ آژیر قرمز است که با فریاد اعلام می‌شود. آن‌ها هیچ‌گونه تأخیر و جایگزینی را نمی‌پذیرند. چنانچه به‌جای پستان مادر بطری شیر به آن‌ها داده شود، به‌سرعت و با حرارت اعتراض می‌کنند. برآوردن توقعات آن‌ها مستلزم پرستاری و توجه مداوم والدین است و فقط دراین‌صورت رضایت خاطر آن‌ها حاصل خواهد شد.

«محبت شایسته و بایسته» توصیف یکی از مؤثرترین اصول در خلق‌وخوی کودک است. در این اصل بیان شده که چگونه کودک خود را با محیط و شرایط زندگی منطبق می‌سازد و اثرات مثبت و منفی این انطباق بر رشد شخصیت کودک تا چه اندازه خواهد بود.

در رحم مادر، جنین احتیاجات فیزیکی و عاطفی* خود را در زمان مناسب دریافت می‌نماید و به‌راحتی زندگی می‌کند. پس از پایان دوران جنینی ناگهان از شرایط ایدئال داخل رحم، قدم به دنیای خارج می‌گذارد و باید به اجبار خود را با شرایط تازه و ناشناخته‌ای منطبق سازد. در ماه‌های اول تولد، کودک می‌کوشد شرایط جدید را با تمام جزئیات آن درک کند. تلاش و کوشش برای هماهنگی با شرایط جدید، خلق‌وخوی کودک را می‌سازند. اولین تجربه او در زندگی از اولین لحظات پس از تولد آغاز می‌شود، زیرا باید برای برآورده شدن احتیاجاتش «کاری» انجام دهد. برای انجام این «کار» باید نوعی «رفتار» از خود نشان بدهد تا بتواند نیازمندی‌هایش را از محیط اطراف تأمین کند. مثلا اگر گرسنه باشد، باید بگرید.

درصورتی‌که نیازهای او ساده و منطقی باشند و به‌آسانی بتواند آن‌ها را به‌دست آورد، او را کودکی «ملایم» می‌نامند، یعنی به محیط و شرایط جدید «خو» گرفته است. چنانچه نتواند آن‌طور که انتظار می‌رود خود را با محیط تطبیق دهد او را کودکی «سخت‌گیر» می‌گویند. یعنی «خو» نگرفته است. بعضی از کودکان به‌آسانی با محیط «خو» می‌گیرند و برای برخی دیگر این کار بسیار مشکل است.

کودک قبل از تولد خود را با مادر یکی حس می‌کند. تولد احساس یگانگی را تغییر می‌دهد. این کودک به‌محض جدا شدن از آغوش مادر و قطع ارتباط فیزیکی ناله سر می‌دهد و اعتراض می‌کند. او می‌خواهد بیشتر با مادر تماس داشته باشد و خوشبختانه می‌تواند این نیاز را بیان نماید و درصورتی‌که به او توجه شود آرام خواهد شد. یعنی خود را تطبیق می‌دهد، با آرامش زندگی می‌نماید و احساس رضایت می‌کند.

اگر فریاد نیاز کودکی شنیده نشود و پاسخ مثبتی به آن داده نشود چه پیش خواهد آمد؟ خواسته‌ای که برآورده نشود هرگز به‌طور کامل سرکوب نخواهد شد بلکه فشارهای درونی آن دیر یا زود موجب بروز رفتارهای ناهنجاری از قبیل خشم، پرخاش، کناره‌گیری و وازدگی می‌شود. چنین کودکی احساس خوبی ندارد و لذا رفتار خوبی هم نخواهد داشت. کودکی که بدرفتاری می‌نماید، پدر و مادر کمتر از وجود او لذت می‌برند و به‌تدریج والدین و کودک از هم فاصله خواهند گرفت. والدین علاقه کمتری به پرستاری از کودک نشان می‌دهند و کودک متقابلا احتیاجاتش را بیان نمی‌کند؛ درنهایت روابط والدین و فرزند تیره خواهد شد.

برای دیگران بسیار آسان است که به مادر پیشنهاد کنند تا اجازه دهد فرزندش هرقدر می‌خواهد گریه کند. چون مجبور نیستند ساعت ۳ صبح صدای فریاد و شیون فرزند را بشنوند و با کودک رابطه بیولوژیکی ندارند، به همین دلیل گریه کودک برای آن‌ها رنج‌آور نیست. اکثر مادرانی که درمورد گریه کودکان با آن‌ها مصاحبه نموده‌ام، پاسخ می‌دادند که نمی‌توانند گریه کودکشان را تحمل کنند. علت چیست؟ گریه نوزاد صرفآ یک صدا نیست، بلکه علائم و سیگنال‌های صوتی برای تأثیر گذاردن بر رفتار مادر است. علائم صوتی گریه کودک احساسات خاص مادرانه را تحریک می‌کند. بنابراین شبکه ارتباطی مادر و کودک گریان کاملا خصوصی است. یعنی در پاسخ به گریه فرزند، در بدن مادر تغییراتی شیمیایی ایجاد می‌شود.

زمانی‌که مادر گریه فرزندش را می‌بیند یا می‌شنود، موجی از هورمون‌ها در بدنش به حرکت می‌آیند و به همراه جریان خون به پستان‌هایش وارد می‌شوند و مادر را سراسیمه به طرف کودک می‌کشانند تا او را بغل کرده و با شیر دادن آرام نماید.

درحالی‌که هدف شما از بی‌توجهی به گریه‌های شبانه کودک این است که مستقل خوابیدن را به او بیاموزید ولی ناآگاهانه به او می‌فهمانید که گریه کردن ازنظر شما هیچ‌گونه ارزش ارتباطی ندارد. البته توجه داشته باشید که آموزش چنین موردی، به نوزادی که نیازمند محبت شما است کاری بس دشوار و ظریف است.