کتاب کلیدهای آرام کردن کودک ناآرام

بنابراین پرستار کودک برای راحتی و آسایش خود نباید منتظر فرارسیدن وقت تغذیه بماند و کودک را گرسنه نگه دارد.

به‌عنوان مدیر بخش نوزادان متوجه شده‌ام زمانی‌که نوزادان روی قفسه سینه مادر یا پدر قرار می‌گیرند و حرکت داده می‌شوند، تنفس آنان منظم‌تر می‌شود و کمتر دچار نفس‌تنگی می‌شوند. نوزاد نارسی که راحت‌تر تنفس کند، زودتر رشد می‌کند. در حقیقت بررسی‌ها نشان داده است که نوزادان نارسی که به روش کانگورو مراقبت می‌شوند، سریع‌تر وزنشان افزایش می‌یابد و مدت کمتری در بیمارستان می‌مانند. شما برای درمان کودک خود باارزش‌ترین پزشک هستید که دستمزد کمتری نیز دریافت می‌کنید.

هر روش و هر جایی که برای شما سه نفر مادر، پدر و نوزاد راحت باشید و در آنجا احساس آرامش می‌کنید، همان جا و همان روش خواب، بهترین جا و روش است. در تلاش برای انتخاب بهترین روش خواب، هشیار باشید. هشیاری کلید مراقبت‌های شبانه و درحقیقت همه امور مربوط به کودکان است.

کودکان پرنیاز دارای اراده‌ای قوی هستند، به‌خصوص زمانی‌که سرگرم بازی هستند، از کودک بخواهید مانند شما نمایش خداحافظی را بازی کند. به‌این‌ترتیب به کودکی بااراده و قوی کمک می‌کنید تا با میل خود بازی را تعطیل کند.

پرسش ـ کودک یک‌ساله ما خیلی خوب می‌خوابید، ولی به‌تازگی مکرر از خواب بیدار می‌شود. ما به اتاق او رفتیم و دیدیم روی تختخوابش ایستاده است. انگار دوست دارد از تختخواب خارج شود. چرا او این کار را می‌کند، چه می‌خواهد؟ پاسخ ـ شب‌خیزی‌های مکرر معمولا زمانی اتفاق می‌افتد که کودک مهارت‌های جدیدی را آموخته و تمرین می‌کند. مثل تغییر حالت از وضع نشسته به چهاردست‌وپا رفتن (درحدود ۶ تا ۷ ماهگی) و از حالت چهاردست‌وپا، به راه رفتن (درحدود یک‌سالگی). در این حالت‌ها کودکان بیدار می‌شوند، از مهارت جدیدی که به‌دست آورده‌اند، آگاهی دارند و می‌خواهند آن را تمرین کنند حتی شب‌ها. بچه‌هایی که تازه شروع به راه رفتن می‌کنند، محصور شدن در قفس تختخواب برایشان یک زندان است.

پرسش ـ شنیده‌ام که شیر دادن کودک با سینه مادر، موجب می‌شود که کودک بیشتر از خواب بیدار شود، آیا این درست است؟ پاسخ ـ مطالعاتی که درمورد مقایسه شیردهی کودک با سینه مادر و بطری به عمل آمده نشان داده است، کودکانی که با سینه مادر تغذیه می‌شوند، بیشتر از خواب بیدار می‌شوند؛ به دو دلیل: ۱) شیر مادر سریع‌تر هضم می‌شود و در معده باقی نمی‌ماند ولی شیر خشک مدت طولانی‌تری در معده باقی می‌ماند. به این دلیل نوزادی که شیر مادر می‌خورد هیچ‌وقت با معده پر نمی‌خوابد. ۲) کودکانی که اغلب شب‌ها شیر مادر می‌خورند ممکن است به بیدار شدن برای دیدن مادر و پاسخ‌گویی او به نیازهایشان عادت کرده باشند.

کولیک (Colic) ـ نوعی بیماری روده است که به‌صورت دوره‌ای با حرکات بدنی کشیدن و جمع کردن پاها به طرف شکم بادکرده، مشت کردن دست‌ها، درهم کشیدن صورت از شدت درد نمایان می‌شود و پس از آرام شدن و در فاصله دو حمله درد، کودک کاملا سالم به‌نظر می‌رسد.

بهانه‌جویی در کودکان بهانه‌جو و کم‌خواب که من ترجیح می‌دهم آنان را کودکانی «پرنیاز» بنامم، ذاتی است و شما در ایجاد این صفت نقشی ندارید. بعضی از نوزادان به‌طور طبیعی و ذاتی بهانه‌جو و کم‌خواب هستند

پس از چندی چهارمین فرزند ما «هایدن» متولد شد. تولد او خانه پر از صلح و صفای ما را دگرگون ساخت. «هایدن» کاملا با بقیه کودکان ما تفاوت داشت. برنامه‌ریزی و زمان‌بندی برای خوردن و خوابیدن درمورد او مفهوم خود را از دست داده بود. به‌محض اینکه او را از آغوش خود جدا می‌کردیم و پایین می‌گذاشتیم می‌گریست. ما او را به یکدیگر پاس می‌دادیم. «هایدن» ساعت‌ها در آغوش «مارتا» بود و زمانی‌که او خسته می‌شد، بر روی بازوان من می‌آرامید. حتی بعضی اوقات از دوستان و خویشاوندان برای نگهداری «هایدن» کمک می‌گرفتیم. هرجا «بیل» و «مارتا» می‌رفتند، بدون شک «هایدن» همراهشان بود. او در تمام ساعات شب و روز بسیار نامنظم می‌خوابید.

هر روشی برای آرام کردن او پس از مدت کوتاهی تأثیرش را از دست می‌داد. هر راه‌حلی فقط یک روز مؤثر واقع می‌شد و روز دیگر بی‌اثر بود. به‌زودی به «هایدن» لقب «پرتوقع» داده شد. بعضی روزها با او همدردی می‌کردیم و تسلی‌بخش او بودیم ولی بعد به‌شدت خسته می‌شدیم و حتی بعضی اوقات در عین ناباوری نمی‌توانستیم بر خشم خود غلبه نماییم.

پس از مدتی بررسی به این نتیجه رسیدیم که بی‌قراری در کودکان اکتسابی نیست بلکه فطری و ذاتی است. بعضی از بچه‌ها به‌طور طبیعی بی‌قرارند و پدر و مادر در ایجاد این بی‌قراری نقشی ندارند. بنابراین نام کودک «بهانه‌جو» را به «پرنیاز» تغییر دادیم. «بهانه‌جو» واژه مناسبی برای این‌گونه کودکان نیست. این واژه تفسیری غیرمنصفانه و منفی به‌دست می‌دهد و به‌طور ضمنی حاکی از آن است که چنانچه کودکی عیب و نقصی دارد، پدر و مادر و کلیه خویشاوندان او نیز با همان مشکل دست‌به‌گریبانند.

والدین زمانی به من مراجعه می‌کردند که از هرسو در معرض شماتت‌ها و انتقادهای دیگران قرار گرفته بودند و اظهارنظرهای ضدونقیضی از قبیل «زیاد بغلش می‌کنی»، «به‌اندازه کافی او را در آغوش نمی‌گیری»، «او را لوس کرده‌ای»، «چرا نمی‌توانی جلوی گریه‌اش را بگیری و او را ساکت کنی؟» مانند تیر از هرسو بر سر و رویشان می‌بارید. پیام نهفته تمام اظهارنظرها این است که: «اگر کودک شما بهانه‌جویی می‌کند مقصر شما هستید.» عبارت «کودک پرنیاز» بار گناه را از روی شانه‌های والدین برمی‌دارد و کودک را در طبقه‌بندی خاص خود قرار می‌دهد.

فوق‌العاده حساسـ این کودکان کم‌صبر و زودرنج‌اند و به‌سهولت خشمگین می‌شوند و به‌سختی آرام می‌گیرند. زودرنجی زیاد این کودکان موجب می‌شود که به‌سختی بتوانند خود را با محیط‌های مختلف و افراد ناآشنا وفق بدهند و غالبآ در میان بیگانگان به‌شدت دچار نگرانی و اضطراب می‌شوند. حتی کوچک‌ترین تغییر در محیط آن‌ها را نگران می‌سازد.

فوق‌العاده حساسـ این کودکان کم‌صبر و زودرنج‌اند و به‌سهولت خشمگین می‌شوند و به‌سختی آرام می‌گیرند. زودرنجی زیاد این کودکان موجب می‌شود که به‌سختی بتوانند خود را با محیط‌های مختلف و افراد ناآشنا وفق بدهند و غالبآ در میان بیگانگان به‌شدت دچار نگرانی و اضطراب می‌شوند. حتی کوچک‌ترین تغییر در محیط آن‌ها را نگران می‌سازد.

حساسو پرانرژی ـ «کودکان پرنیاز» در رفتارهای خود انرژی زیادی صرف می‌کنند. با صدای بلند گریه می‌کنند، با قهقهه می‌خندند و اگر به‌موقع به آن‌ها غذا نرسانید به‌سرعت عصبانی شده و فریاد اعتراضشان بلند می‌شود. پدری با خستگی می‌نالید که: «دخترم همیشه ناراضی است.» به‌نظر می‌رسد که «کودکان پرنیاز» در همه موارد حساس‌ترند و واکنش‌های شدیدتری نشان می‌دهند.

هیچ‌کس و هیچ‌چیز را نمی‌توانند جایگزین آرامش و آسایش آغوش مادر کنند و در برابر آن‌ها به‌شدت عکس‌العمل نشان می‌دهند. آن‌ها طالب و خواستار برترین و والاترین آرام‌بخش‌ها هستند. «پرنیازها» کودکانی «بغلی» هستند و اکثر اوقات روی بازوان دیگران می‌لمند و از روی زمین ماندن متنفرند. فعالیت بیش‌ازحد ـ این کودکان به‌هنگام تعویض لباس و بلند شدن از رختخواب کمر خود را به‌صورت قوس درمی‌آورند و حاضر نیستند کمر خود را صاف کنند.

نیاز به مراقبت مستمر ـ حتی اگر کودک می‌توانست صحبت کند، واژه‌های «زمان‌بندی» و «جدول‌بندی» در فهرست کلمات او وجود نداشت. آن‌ها فقط احتیاج دارند که برای مدتی طولانی پستان‌های مادر را بمکند تا آرامش یابند. هر دو یا سه ساعت، نیاز به یک پرستار دارند که قهرمان دو ماراتن باشد و آنان را در آغوش خود به هرطرف حرکت دهد. آن‌ها به مراقبت طولانی‌تری احتیاج دارند.

غیرقابل پیش‌بینی و ناخشنود ـ این کودکان به‌ندرت آرام می‌گیرند. روشی که امروز برای آرام ساختن آن‌ها به‌کار می‌رود و موفق است، فردا کارآیی خود را از دست خواهد داد.

بیدار شدن‌های مکرر ـ مادری از این شکایت می‌کرد که «چرا دخترم به همه چیز احتیاج دارد، به‌جز خوابیدن؟» کودکان خیلی هوشیار به‌آسانی آرام نمی‌شوند و به‌ندرت چرت می‌زنند

توقع ـ «توقع» یکی از عادی‌ترین ویژگی‌های خلق‌وخوی «کودکان پرنیاز» است. مادران می‌گویند: «هیچ‌وقت نمی‌توانیم به‌سرعت آنچه را می‌خواهند در اختیارشان بگذاریم.» علامتی که به‌هنگام نیاز سر می‌دهند حقیقتآ آژیر قرمز است که با فریاد اعلام می‌شود. آن‌ها هیچ‌گونه تأخیر و جایگزینی را نمی‌پذیرند. چنانچه به‌جای پستان مادر بطری شیر به آن‌ها داده شود، به‌سرعت و با حرارت اعتراض می‌کنند. برآوردن توقعات آن‌ها مستلزم پرستاری و توجه مداوم والدین است و فقط دراین‌صورت رضایت خاطر آن‌ها حاصل خواهد شد.

«محبت شایسته و بایسته» توصیف یکی از مؤثرترین اصول در خلق‌وخوی کودک است. در این اصل بیان شده که چگونه کودک خود را با محیط و شرایط زندگی منطبق می‌سازد و اثرات مثبت و منفی این انطباق بر رشد شخصیت کودک تا چه اندازه خواهد بود.

در رحم مادر، جنین احتیاجات فیزیکی و عاطفی* خود را در زمان مناسب دریافت می‌نماید و به‌راحتی زندگی می‌کند. پس از پایان دوران جنینی ناگهان از شرایط ایدئال داخل رحم، قدم به دنیای خارج می‌گذارد و باید به اجبار خود را با شرایط تازه و ناشناخته‌ای منطبق سازد. در ماه‌های اول تولد، کودک می‌کوشد شرایط جدید را با تمام جزئیات آن درک کند. تلاش و کوشش برای هماهنگی با شرایط جدید، خلق‌وخوی کودک را می‌سازند. اولین تجربه او در زندگی از اولین لحظات پس از تولد آغاز می‌شود، زیرا باید برای برآورده شدن احتیاجاتش «کاری» انجام دهد. برای انجام این «کار» باید نوعی «رفتار» از خود نشان بدهد تا بتواند نیازمندی‌هایش را از محیط اطراف تأمین کند. مثلا اگر گرسنه باشد، باید بگرید.

درصورتی‌که نیازهای او ساده و منطقی باشند و به‌آسانی بتواند آن‌ها را به‌دست آورد، او را کودکی «ملایم» می‌نامند، یعنی به محیط و شرایط جدید «خو» گرفته است. چنانچه نتواند آن‌طور که انتظار می‌رود خود را با محیط تطبیق دهد او را کودکی «سخت‌گیر» می‌گویند. یعنی «خو» نگرفته است. بعضی از کودکان به‌آسانی با محیط «خو» می‌گیرند و برای برخی دیگر این کار بسیار مشکل است.

کودک قبل از تولد خود را با مادر یکی حس می‌کند. تولد احساس یگانگی را تغییر می‌دهد. این کودک به‌محض جدا شدن از آغوش مادر و قطع ارتباط فیزیکی ناله سر می‌دهد و اعتراض می‌کند. او می‌خواهد بیشتر با مادر تماس داشته باشد و خوشبختانه می‌تواند این نیاز را بیان نماید و درصورتی‌که به او توجه شود آرام خواهد شد. یعنی خود را تطبیق می‌دهد، با آرامش زندگی می‌نماید و احساس رضایت می‌کند.

اگر فریاد نیاز کودکی شنیده نشود و پاسخ مثبتی به آن داده نشود چه پیش خواهد آمد؟ خواسته‌ای که برآورده نشود هرگز به‌طور کامل سرکوب نخواهد شد بلکه فشارهای درونی آن دیر یا زود موجب بروز رفتارهای ناهنجاری از قبیل خشم، پرخاش، کناره‌گیری و وازدگی می‌شود. چنین کودکی احساس خوبی ندارد و لذا رفتار خوبی هم نخواهد داشت. کودکی که بدرفتاری می‌نماید، پدر و مادر کمتر از وجود او لذت می‌برند و به‌تدریج والدین و کودک از هم فاصله خواهند گرفت. والدین علاقه کمتری به پرستاری از کودک نشان می‌دهند و کودک متقابلا احتیاجاتش را بیان نمی‌کند؛ درنهایت روابط والدین و فرزند تیره خواهد شد.

برای دیگران بسیار آسان است که به مادر پیشنهاد کنند تا اجازه دهد فرزندش هرقدر می‌خواهد گریه کند. چون مجبور نیستند ساعت ۳ صبح صدای فریاد و شیون فرزند را بشنوند و با کودک رابطه بیولوژیکی ندارند، به همین دلیل گریه کودک برای آن‌ها رنج‌آور نیست. اکثر مادرانی که درمورد گریه کودکان با آن‌ها مصاحبه نموده‌ام، پاسخ می‌دادند که نمی‌توانند گریه کودکشان را تحمل کنند. علت چیست؟ گریه نوزاد صرفآ یک صدا نیست، بلکه علائم و سیگنال‌های صوتی برای تأثیر گذاردن بر رفتار مادر است. علائم صوتی گریه کودک احساسات خاص مادرانه را تحریک می‌کند. بنابراین شبکه ارتباطی مادر و کودک گریان کاملا خصوصی است. یعنی در پاسخ به گریه فرزند، در بدن مادر تغییراتی شیمیایی ایجاد می‌شود.

زمانی‌که مادر گریه فرزندش را می‌بیند یا می‌شنود، موجی از هورمون‌ها در بدنش به حرکت می‌آیند و به همراه جریان خون به پستان‌هایش وارد می‌شوند و مادر را سراسیمه به طرف کودک می‌کشانند تا او را بغل کرده و با شیر دادن آرام نماید.

درحالی‌که هدف شما از بی‌توجهی به گریه‌های شبانه کودک این است که مستقل خوابیدن را به او بیاموزید ولی ناآگاهانه به او می‌فهمانید که گریه کردن ازنظر شما هیچ‌گونه ارزش ارتباطی ندارد. البته توجه داشته باشید که آموزش چنین موردی، به نوزادی که نیازمند محبت شما است کاری بس دشوار و ظریف است.

صدای گریه او، آن‌چنان مزاحم بود که به‌محض اینکه می‌گریست، پرستاران او را از اتاق نوزادان بیرون می‌بردند و تحویل مادرش می‌دادند. در اولین روزهای تولد جلسه مشاوره‌ای با پدر و مادر نوزاد تشکیل داده به آنان آموزش دادم با ایجاد روابط عاطفی گریه‌های مزاحم نوازد را آرام‌تر سازند. به پیشنهاد من از آن پس نوزاد و مادرش هم‌اتاق* شدند و درنتیجه گریه‌های کودک که با شیر دادن سریع پاسخ داده می‌شد آرام گردید.

در بدو تولد، کودک ناآرام را نمی‌توان تشخیص داد. درحالی‌که او به ما خیره شده و با زبان بی‌زبانی می‌گوید: «مامان، بابا، من کودک فوق‌العاده‌ای هستم و احتیاج به مراقبت فوق‌العاده دارم. اگر این کار را بکنید در کنار هم از زندگی لذت خواهیم برد، در غیراین‌صورت زندگی مشکلی خواهیم داشت.»