کتاب عقلانیت «نابه‌روال»

(اقتصاددانی به نام پیتر باور یک‌بار گفته بود که اگر یگانه ملاک شادی انسان، درآمد سرانه بود، تولد یک حیوان در مزرعه، رحمت بود و تولد یک کودک، نکبت).

در دنیای آرمانی به هر «تلاش» ی پاداش می‌دهیم ولی در دنیای واقعی، تلاش به چشم نمی‌آید و به این دلیل به «نتیجهٔ» کارها پاداش داده می‌شود.

بازی معروف آمریکایی «جوجه»، دو نفر آدمِ احمق با خودروهای خود سرشاخ می‌شوند تا بالاخره خودروی یکی منحرف شود. راه موفقیت در این بازی آن است که حریف را متقاعد کنید هیچ‌گاه از مسیر منحرف نخواهید شد. بنابراین راهبرد برنده آن است که میل فرمان را در آورید و مطمئن شوید حریف شما این کار را دیده است.

اسکروج را مدتهاست که خسیس یا بی‌انصاف نامیده‌اند.‌ من معتقدم که آن لقب، سرزنش نابجایی است. آخر چه چیز سخاوتمندانه‌تر از خاموش کردن لامپ‌ها ) ی اضافی(و پر نکردن بشقاب غذاست تا شاید سوخت و غذای بیشتری برای سوزاندن و خوردن دیگران مهیا شود؟ چه کسی از آن همسایه نیکوکارتر است که مستخدم نمی‌گیرد و او را آزاد می‌گذارد که برای شخص دیگری کار کند؟ شاید این بحث کمی پیچیده باشد. وقتی اسکروج ذغال کمتری برای بخاری خود تقاضا می‌کند، شاید معدنکاران کمتر حفاری کنند و دل زمین را بشکافند. اما همین هم خیلی خوب است. حال به جای حفر معدن برای اسکروج،‌ کسی که قرار بود معدنکار شود، آزاد است تا خدمت دیگری برای خود یا شخصی دیگر انجام دهد.

درهمه جای دنیا هیچکس سخاوتمندتر از خسیس نیست؛ خسیسان همان‌هایی هستند که می‌توانند منابع زمین را به اتمام بکشند ولی چنین نمی‌کنند. تنها فرق بین خسیس بودن و نوع‌دوستی آن است که شخص نوع‌دوست خود را در خدمت تعداد نسبتاً کمی قرار می‌دهد در حالی که خسیس سخاوت خود را بیشتر و تا دوردست‌ها می‌فرستد.

زیبایی چیز خوبی است ولی بلندقد بودن حتی بهتر است. اگر قد شما بیش از ۱۸۰ سانتی‌متر است، احتمالاً ۶۰۰۰ دلار بیشتر از همکار دیگری با همان صلاحیت دستمزد می‌گیرید که قدش ۱۶۸ سانتی‌متر است. به طور کلی پس از ثابت نگه‌داشتن تحصیلات و تجربه، تقریباً هر ۲.۵ سانتی‌متر افزایش قد موجب ۱۰۰۰ دلار زیاد شدن درآمد سالانه می‌شود.

«پس از مهارکردن پیشینهٔ سن، قد، خاستگاه جغرافیایی و خانوادگی، مشارکت در فعالیت‌های ورزشی منجر به ۱۱.۴ درصد افزایش در دستمزدهای بزرگسالی می‌شود و علاوه بر باشگاه‌های ورزشی، عضویت در هر باشگاه دیگر ۵.۱ درصد دستمزدها را زیاد می‌کند».

پس از مهارکردن میزان تحصیلات و تجربه، افراد زیبارو - اشخاصی که توسط هیأت داوران با استناد به چندین عکس، «زیبا» تلقی می‌شوند - حدود ۵ درصد بیش از سایر افراد جامعه درآمد کسب می‌کنند. همان‌طور که به زیبایی پاداش داده می‌شود، زشت‌رویی نیز مشمول جریمه می‌گردد. زنان زشت حدود ۵ درصد کمتر از زنان معمولی و مردان زشت حدود ۱۰ درصد کمتر دستمزد می‌گیرند؛ بله واقعیت دارد یعنی بازار، مردان زشت را شدیدتر از زنان به دلیل جذاب نبودن جریمه می‌کند.

همه چیز به نحوهٔ نگرش شما بستگی دارد. کوکاکولا به جای آنکه بگوید «در هوای گرم بهای اضافه می‌پردازید» می‌توانست بگوید «در هوای سرد تخفیف می‌گیرید». شاید آن تغییر ساده در جمله‌بندی یک فکر بزرگ باشد. مهندسان تلاش می‌کنند بفهمند چگونه می‌توان از نیروی طبیعت بهره‌برداری کرد و اقتصاددانان به تأمل در چگونگی بهره‌برداری از قدرت انگیزه‌ها می‌پردازند. رفاه ما به هر دو بستگی دارد. سفر شما از نیویورک به توکیو - فقط با یک هوس - تا حدی به دلیل تلاش‌های عده‌ای برای ساخت هواپیما و تا حدّی به خاطر تلاش عده‌ای دیگر در بیمه‌کردن هواپیما میسّر شده‌است.

اقتصاددانان مدتهاست پی‌برده‌اند که ادارهٔ غذا و دارو (FDA) از انگیزهٔ زیاد برای احتیاط بیش از حد در تأیید داروهای جدید برخوردار است: وقتی یک داروی تأیید شده، مرگ‌آور می‌شود، همه FDA را محکوم می‌کنند. اما وقتی کسی بمیرد چون FDA نتوانسته است یک داروی جدید و ایمن را تأیید کند (یا چون تأیید دارو به تأخیر افتاده یا چون هزینه‌های فرآیند تأیید دارو مانع از تولید آن شده‌است)، FDA اصلاً مورد ملامت قرار نمی‌گیرد. اگر برادر شما با یک بیماری نادر فوت کند که درمان آن با داروی منع شده توسط FDA آسان باشد، احتمالاً نه FDA بلکه آن بیماری را مقصر خواهید شناخت.

بی‌انصافی، بخشی از هر نظام مناسب انگیزشی است. شما ممکن است سال‌ها صرف یادگیری رستوران‌داری کرده، سرمایه‌گذاران حامی خود، طراحان داخلی و کارکنان آشپزخانه را با یکدیگر هماهنگ کرده، در بازار موقعیت منحصربه فرد برای خود دست و پا کرده، اما باز هم به دلیل حضور یک موش سرگردان، یک حملهٔ تروریستی یا یک هوس ناگهانیِ مردم برای آشپزی در خانه، شکست بخورید. باید این‌گونه بی‌انصافی‌ها را هم به مثابهٔ بخشی از نظامی‌دانست که کارآفرینان را به حداکثر تلاش - با توجه به اطلاعات محدود - تشویق می‌کند و این شرایط به طور کلی موجب شکل‌گیری رستوران‌هایی بهتر از رستوران‌هایی در شرایط دیگر می‌شود.

طبق پیش‌بینی اقتصادی، برخی گروه‌های فشار سعی می‌کنند قوانینِ محیط را دستکاری کنند تا وجود خود را اجتناب‌ناپذیر جلوه دهند. همه با به درازا کشاندن کارها در اتحادیه‌ها آشنا هستند و کسی نیست که با پیچیدگی قوانینی آشنا نباشد که وکلا نوشته‌اند تا فقط خودشان قادر به تفسیر آن باشند. با این حال مردم کمتر متوجه شده‌اند که قضات به ساختن قواعد اسرارآمیزی برای ارایهٔ شواهد پرداخته‌اند تا برای حرفهٔ خود تقاضا ایجاد کنند.

مجرمان در اکثر موارد، احتمالِ اندک برای یک مجازات بزرگ را به احتمال زیاد برای یک مجازات اندک ترجیح می‌دهند زیرا مردمی که احتمال زیاد برای تنبیه کوچک را بهتر می‌دانند معمولاً به جای ارتکاب جرم، به مشاغل طاقت‌فرسا مانند کارهای ساختمانی یا معدنکاری روی می‌آورند. پس اگر می‌خواهید جذابیت جرم را برای مجرمان کم کنید، بهتر است به جای دو برابر کردن شدت مجازات، احتمال محکومیت را دو برابر کنید.

مالکیت خانه به دلیل جستجوی شغل در نزدیکی محل سکونت، موجب بیکاری می‌شود. مالک بیکار در مسیر رفت و آمدِ مطلوب برای خانهٔ خود به دنبال شغل می‌گردد در حالی که فرد اجاره‌نشین در نزدیکی محل کار خود خانه‌ای اجاره می‌کند.

اگر خانوادهٔ شما در سال‌های تحصیل پیش از دانشگاه (سنین ۶ تا ۱۵) جابجا شود، احتمال فارغ‌التحصیلی شما از دبیرستان ۱۶ درصد کم می‌شود. همچنین احتمال «انفعال اقتصادی» شما در سن ۲۴ سالگی (یعنی کار نکردن و درس نخواندن) نیز ۱۰ درصد زیاد می‌شود. همچنین اگر جنسیت شما زن باشد، در آن شرایط احتمال زایمان خارج از حوزه زناشویی در دوران نوجوانی ۶ درصد افزایش می‌یابد.

پس اگر یک عالم نوه می‌خواهید (و حتی اگر نخواهید، ژن‌های شما چنین می‌خواهند)، در صورتی که نزدیک به قله‌های شأن اجتماعی هستید، پسر خواهید خواست و اگر نزدیک به دره‌های شأن اجتماعی باشید، دختر خواهید خواست.

استیون پینکر می‌گوید که شناخت نسبت به خاستگاه دنیا، برتری چندان مهمی محسوب نمی‌شود زیرا از لحاظ زاد و ولد در آن مزیتی نهفته نیست. پس دلیلی نیست که ما حتماً مغزهای تکامل یافته‌ای برای تفکر دربارهٔ چنین پرسشی داشته باشیم.

طبق تعریف، رعایت «ملاحظات اقتصادی» به معنای تلاش در برخوردار کردن مردم از چیزی است که بیش از همه برای ایشان ارزشمند تلقی می‌شود. به تعبیر دیگر، همدردی حقیقی از دل ملاحظات اقتصادی به دست می‌آید.

تامس شلینگ - برنده نوبل – سال‌ها قبل بحث کرد که چرا برخی جوامع گاهی میلیون‌ها دلار برای نجات جان یک قربانی شناخته‌شده - مثلاً یک معدنچی به دام افتاده در معدن – صرف می‌کنند ولی از خرج‌کردن حتی ۲۰۰ هزار دلار برای نصب نرده‌های محافظ در بزرگراه که می‌تواند به طور متوسط جان یک نفر را در سال نجات دهد، امتناع می‌ورزند. او تمیز قایل‌شدن بین «زنده‌های مشهور» - همانند معدنچی به دام افتاده یا تیراس هبتگیراس – و «زنده‌های آماری» را پاسخ آن پرسش می‌دانست.

یکی از اساتید حقوق در دانشگاه هاروارد به نام کیپ ویسکوزی تخمین زده است که یک آمریکایی معمولی حاضر است ۵ دلار بدهد تا از خطر کشته شدن به احتمال یک در میلیون خلاص شود. این عدد برای زنان کارگر به ۷ دلار نزدیک شده، برای مردان کارگر از ۷ دلار نیز تجاوز می‌کند (بله درست شنیدید. به دلایلی که معلوم نیست، کارکنانِ یدی حاضرند مبلغی بیش از کارکنان دفتری برای ایمنی خود بپردازند). اقتصاددانان یافته‌های ویسکوزی را اینگونه خلاصه می‌کنند که هر زندگی معمولی در آمریکا ۵ میلیون دلار می‌ارزد.