کتاب انسان کامل در نگاه عطار

«.... شبی ابوالحسن خرقانی نماز همی کرد، آوازی شنود که هان بوالحسنو، خواهی که آنچه از تو می دانم، با خلق بگویم تا سنگسارت کنند؟ شیخ گفت: «ای بار خدای! خواهی تا آنچه از رحمت تو می دانم و از کرم تو می بینم، با خلق بگویم، تا دیگر هیچ کس سجودت نکند؟»

درذکر ابوسعید ابی الخیر گوید: «نقل است که درویشی گفت: «او را کجا جوییم؟» گفت: «کجاش جستی که نیافتی؟ اگر یک قدم به صدق، در راه طلب کنی، در هر چه نگری او را ببینی».

اگر صدسال روز وشب، ریاضت می کشی دایم مباش‌ایمن، یقین می‌دان‌که‌نفست‌درکمین باشد

در جای دیگر می گوید، اینکه گفته اند: «خیر الامور اوسطها» مربوط به عقل می شود که میانه رو و معتدل است، نه افراط می کند و نه تفریط. ولی بعضی از فضایل آدمی با حساب های عقلانی منافات دارد و توشه و قوت اصلی این گونه کارها عشق است نه عقل. بلند پروازی، ایثارگری، مواسات، جان فشانی، .... شاید با چشم مآل اندیش عقل سازگاری نداشته باشد؛ ولی مورد تأیید عشق است: چند اندیشی بدین میدان درآی همچو گویی گرد و سرگردان در آی مصلحت اندیش نبود مرد عشق بیقراری خواهد از تو درد عشق (مصیبت نامه، ص ۳۴۶)

یکی از آثار وحدت نگری، تسامح در برخورد با دیگران و رفع کبر و خودبینی است. عارف به مصداق آیه: «هُوَ الَّذی خَلَقکُم مِن نَفسٍ واحِدَةٍ» (اعراف /۱۸۹) خود را جزیی از یک پیکر می بیند. زیرا در عالم وحدت که سلسله مراتب و درجات محو می شوند، دلیلی برای برتری جویی باقی نمی ماند. چنان چه عطار می گوید: گفتم از خلق جهان بالاترم در مرتبت چون به وحدت آمدم زیری و بالایی نماند (دیوان، ص ۲۳۶)

البته زهد خالصانه یکی از مسائل مورد توجّه اولیا بوده است، چنانچه عطّار از قول یحیی بن معاذ رازی می گوید: «زهد سه حرف است: زا، ها و دال. اما، زا ترک زینت است و ها ترک هوی و دال، ترک دنیا». (تذکرة الاولیاء، ص ۲۷۳)

«و یک روز شیخ می رفت. جوانی قدم به قدم شیخ نهاد و می گفت: «قدم برقدم شیخ چنین نهند» و پوستینی در بر شیخ بود گفت: «یا شیخ پاره ای از این پوستین به من ده تا برکت تو به من رسد». شیخ گفت: «اگر پوست بایزید در خود کشی سودت ندارد، تا عمل بایزید نکنیم». (تذکرة الاولیا، ص ۱۴۹)

باید گفت که اولاً سُکر از نظر عطار با سُکر حلاج تفاوت دارد. او چنان انسان را مستغرق در ذات حق می بیند که خودی باقی نمی ماند تا بخواهد دَم از الوهیت خود بزند. وقتی حلاج «اناالحق» می گوید، اگرچه تکلیفی بر او نیست، ولی به هر صورت باز خودی را مطرح کرده که به مقام وحدت رسیده است. عطار بر این باور است، وقتی عارف به این مرتبه رسد، باید دَم فرو بندد و چنان محو گردد که نه خودی باقی بماند و نه ادعایی. در زمینه دم فرو بستن و عدم اظهار اسرار می گوید: نقل است که شبلی گفت: «آن شب به سر گور او [حلاج] شدم و تا بامداد نماز کردم. سحرگاه مناجات کردم و گفتم: «الهی این بندهٔ تو بود مؤمن و عارف و موحد، این بلا با او چرا کردی؟» خواب بر من غلبه کرد، به خواب دیدم که قیامت است و از حق فرمان آمدی که از آن کردم که سّر ما با غیر گفت». (تذکرة الاولیاء، ج ۲، ص ۱۱۶)

«اِقرَاءِ القرآن َ کَاَنَّهُ نُزَّلَ فی شَأنِکَ»

استاد آشتیانی می فرماید: «در کلمات این قوم، این قبیل از مطالب مربوط به حقایق -که با اذهان خالی از معلومات وفق نمی دهد - زیاد است. ولی انسان منصف نباید به صرف این که عقلش به کُنه مطلب مشکلی نمی رسد، مبادرت به ردّ و انکار نماید. مطالب عالیه را فهمیدن هنر است، نه انکار صرف. هر جاهلی می تواند مطلب حقّی را انکار نماید. فهم این مسأله توقف بر مقدماتی دارد. منصور به واسطهٔ اظهار این کلام وافشار سرّ، جان خود را از دست داد و علمای عامّه العمیاء فتوی به مهدوریت دَم او دادند. وی چون شرک در او راه نداشت، اضطراب حال پیدا نکرد و از موت استقبال کرد».

موضوع انسان کامل ابتدا به طور جدّی در ادیان الهی با آمدن پیامبران جلوه می کند و به مرور زمان بازتاب آن در فلسفه، اخلاق، عرفان وادبیّات شکوه و عظمتی شگفت انگیز پدید می آورد. لازم به ذکر است که حتی در مذاهب غیر الهی نیز جستجوی او منظورنظر بوده و از او با نام های مختلف همچون «ارهات» «کیون تسو» و «انسان آزاده» یاد می گردد. (نصری عبدالله، ۱۳۷۶: ۴)

مباحث عرفان نیز مانند فلسفه به دو جنبهٔ نظری و عملی تقسیم می شود. عرفان عملی شرح آداب و طیّ منازلی است که آگاهی نسبت به آنها برای رسیدن به سالک به اوج قلّهٔ توحید ضروری است. (مطهری، ۱۳۶۲: ۵۶۴) افرادی چون غزالی و سهرودی بیشتر این جنبه عرفان را مطمح نظر داشته اند. در عرفان نظری بیشتر معرفی انسان کامل، وجوه برجستگی های او نسبت به سایر انسان ها به صورت اخص مورد نظر می باشد. از مهم ترین ویژگی های انسان کامل در عرفان نظری، مرآتیّت وجامعیّت او در اسماء الهی است.

عارف به باطن صافی است و به باطن، آمیخته