کتاب یادداشت‌های امیراسدالله علم؛ دفتر دوم

باید این مملکت را به پایه بزرگترین کشورهای دنیا برسانیم، نه این که در خاورمیانه اول باشیم.

افزایش خریدهای نظامی ایران بیشتر ناشی از بازاریابی موفقیت‌آمیز اسلحه‌سازان آمریکایی و دلالان آنان است تا نیازمندی‌های راستین ارتش ایران و پاره‌ای از اقلام خریداری شده مانند هواپیمای اف ـ ۱۴ بیشتر جنبه پرستیژی دارد. وانگهی ایرانیان دانش فنی لازم برای به کار بردن این جنگ‌افزارها را ندارند و از سال ۱۹۸۰ به بعد ناچار به استخدام ۶۰ ـ ۵۰ هزار تن کارشناس آمریکایی خواهند بود.

سعودیها آمده بودند که از بس در اعلامیه‌های خودشان اسم خلیج عربی برده‌اند، عذرخواهی بکنند

چرچیل در خاطراتش می‌گوید هیچ طرز حکومتی را پر عیب‌تر از حکومت دموکراسی نیافتم و هیچ حکومت بهتری را هم از دموکراسی نتوانسته‌ام بیابم. حرف بزرگی است. در حکومت صدر اسلام هم وقتی عمر در مسجد راجع به یک امری صحبت می‌کرد یکی از اعراب به پا خاست و به او گفت: ای خلیفه مسلمین، من حیث یک نفر مسلمان به تو می‌گویم که اگر کج رفتی ما با شمشیرهای کج خود شمشیرهای عربی تو را راست خواهیم کرد یعنی به راه مستقیم خواهیم برد.

از اخبار مهم جهان کنفرانس امنیت خلیج فارس است که به زودی در یکی از کشورهای ساحل خلیج‌فارس تشکیل خواهد شد و عراق هم در آن شرکت می‌کند و خط اصلی آن برکنار نگاهداشتن قدرت‌های بزرگ از نفوذ در داخله خلیج‌فارس می‌باشد. این هم از ابتکارات و فتوحات بزرگ شاهنشاه است.

صبح شرفیاب شدم. نامه سلطان قابوس را که استدعا کرده بود افسران تعلیماتی ارتش ایران زودتر بیایند تقدیم داشتم. سلطان قابوس سلطان عمّان است و افسران ما آن جا هستند با دو گردان موتوریزه و کوماندو و انصافا خوب می‌جنگیم. راه بین سلاله و مسقط را باز کردیم... و راه آن‌ها را به عدن در عوض ما قطع کردیم. سلطان قابوس پیش از عید به تهران آمد و خیلی شکرگزار بود، افسوس که من آن یادداشت‌ها را سوزاندم که جزئیات در آن بود.

دو ساعتی تنها سواری کردم. افکار پیچیده دور و درازی می‌کردم، ولی مطلبی که مرا بیشتر تحت تأثیر داشت مذاکراتی بود که دیشب با عبدالمجید مجیدی رئیس سازمان برنامه و بودجه داشتم، چون چند تا پروژه مورد علاقه شاهنشاه را باید با او مذاکره می‌کردم. دیشب به منزل من آمده بود و به صورت وحشتناکی از کمی پول و هدر داده شدن پول در گذشته سخن می‌گفت که بی‌نهایت ناراحتم کرد. یعنی وضع به طوری است که قاعدتاً باید به انقلاب بیانجامد.

ظهر برای نیم‌ساعتی جلسه هیئت امناء خانه‌های فرهنگ روستایی را داشتم و جای بسی تأسف من شد که وقتی جویا شدم در دهات چه قدر برق و آب آشامیدنی داریم، معلوم شد یک درصد دهات ایران آب آشامیدنی تمیز دارند، البتّه چون در ایران قنات و چاه هست اشکال زیاد در این زمینه نیست ولی چهاردرصد دهات ایران برق دارند. خیلی عجیب است و جای تأسف. قطعاً شنبه به شاه عرض می‌کنم که با این پیشرفت‌های کشور این ارقام غیرقابل قبول می‌باشند.

سازمان‌های بین‌المللی نشان دادند که در هیچ موقعی به درد هیچ کس نخوردند. در پهلوی گوش و همسایگی خودمان اتفاق‌های مهمی افتاده است، چه جنگ اعراب و اسرائیل، در دو دفعه، و چه جنگ قبرس، و دیدیم کسی به درد هیچ کس نخورد. آن کس که زد، می‌زند و آن کس که خورد، می‌خورد، و همین!

با صنایع نظامی گفتگو کن. آن‌ها تو را روشن می‌کنند، بعد جواب سفیر را بده مذاکرات دیروز خودم را در خصوص تبلیغات در آمریکا با سفیر اسرائیل به عرض رساندم و عرض کردم برنامه بسیار مفصلّیی ارائه کرد که من تعجّب کردم که تا چه اندازه اینها به این مسئله اهمیت می‌دهند. تا حدی که روی آن تحقیق research می‌کنند که مثلاً فلان طبقه از مردم آمریکا تا چند سال دیگر ممکن است در جامعه آن جا صاحب نفوذ شوند و از حالا روی آن‌ها حساب می‌کنند

صبح ۱۵ خرداد هم که اول با تلفن از من سوآل فرمودید حالا که انقلاب شده، چه می‌خواهی بکنی، من عرض کردم توپ و تفنگ در دست من است... آن‌ها را پاره می‌کنم. از ته دل خندیدید و فرمودید موافقم و پشت تو هستم. اگر کمی تزلزل در اعلیحضرت بود من چه غلطی می‌توانستم بکنم؟ همه چیز به باد رفته بود. فرمودند، بلی همان آخوندهای ... ما را می‌خوردند و تو نمی‌دانی که انتظام و علاء با چه وضعی پیش من آمدند. سر من داد زدند که بس است، بس است، آدم‌کشی بس است! دولت را بیندازید، با آخوندها کنار بیایید. بعد که من حرف آن‌ها را شنیدم، آن‌ها را از اتاق بیرون کردم و تو را خواستم و آن دستورات را دادم

شاه در یازدهم اسفند این سال در برابر هیئت وزیران، نمایندگان دو مجلس، بازرگانان و اصناف و روزنامه‌نگاران، نظام سیاسی یک حزبی ایران را بر پایهٔ قانون اساسی، نظام شاهنشاهی و انقلاب شاه و مردم، اعلام داشت و یادآور شد مخالفان می‌توانند گذرنامه خود را دریافت و از کشور بیرون روند. به دنبال این اظهارات، حزب تازه‌ای به نام رستاخیز ملت ایران آغاز به کار کرد و همهٔ حزب‌های پیشین انحلال خود را اعلام داشتند. از این پس شاه آهنگ آن را داشت که علنا به دلخواه خود و بدون توجهّ به تشریفات دست و پاگیر قانونی حکومت کند.

از مذاکرات مسکو جویا شدم. فرمودند بسیار عالی بود. اول که با هم روبه‌رو شدیم، آن‌ها خور و پفی کردند، سخت به دهانشان کوبیدم. به من گفتند این همه اسلحه برای چه می‌خرید و خریده‌اید؟ برای کی و برعلیه کی؟ پیمان سنتو را چرا زنده می‌کنید و برای چه؟ ما نسبت به این همه مسائل سوءظن داریم و قویا به خودحق می‌دهیم که سوءظن داشته باشیم. من در جواب گفتم، می‌خواهید سوءظن داشته باشید، می‌خواهید نداشته باشید، ولی حق ندارید از من بپرسید که چرا کشور خودم را قوی می‌کنم. هیچ کس حق ندارد نسبت به این مسائل در کار کشور دیگر مداخله کند. میزان اسلحه و قدرتی که طرف احتیاج من است، خودم می‌دانم و بس. برای چه این کار را می‌کنم هم نمی‌خواهم توضیح بدهم

تکلف گر نباشد خوش توان زیست تعلق گر نباشد خوش توان مرد

افسوس و هزار افسوس که دیگر پس از ده پانزده سال که انشاءاللّه من مرده‌ام، این منظره را نخواهم دید. این بستر، خشک و سیصدهزار جمعیت آواره خواهند شد. جای تعجّب است، گرچه اگر غیر از این بود تعجّب داشت. با رئیس و اعضای دولت، با هرکدام حرف زدم، سیستان را با مسائل مالی می‌سنجند و می‌گویند حداکثر، سیستان به کشور چهل ملیون تومان در سال که بیشتر نمی‌دهد، عایدی یک ساعت نفت است. تفو بر تو ای چرخ گردون تفو، که کشور ایران به دست چنین عناصر پلیدی افتاده است. باری بگذرم و گذشته را بازگو نکنم. دیگر فایده‌ای بر آن مترتّب نیست.

ارکان مهم کشور ما مذهب شیعه اثنی‌عشری، زبان فارسی و رژیم سلطنتی است، به هر سه باید به یک جور توجهّ شود.

دیشب یک ساعت و نیم با او وقت گذراندم و وضع ایران را کاملاً تشریح کردم که اغلب طبقات ایران طرفدار رژیم هستند، و اگر شما مزخرفاتی می‌شنوید نباید اعتنا کنید. به او گفتم زارعین که حالا صاحب زمین شده‌اند مدیون رژیم هستند، کارگرها از بهترین شرایط برخوردارند، یعنی هم در منافع شریک، هم در سهام کارخانه شریک هستند، هم صاحب خانه هستند و از مترقی‌ترین قوانین کارگری برخوردارند. شهریها هم پول دارند و مشغول فعالیت خودشان هستند. باقی می‌ماند یک طبقه جوان محصل در داخل و خارج کشور. آن‌ها هم بر دو قسم هستند، یک عده کوچکی هستند که شما آمریکایی‌ها یا روس‌ها بنا بر تمایل و افکار خودتان با آن‌ها تماس می‌گیرید

به قول کیسینجر که با شوخی یک وقتی به من می‌گفت: Being the enemy of U.S. A might be dangerous, but being a friend of U.S.A. is fatal.

یک ساعت و نیم کارهای جاری عقب‌افتاده را به عرض رساندم. مطلب مهمی نبود، جز آن که امر فرمودند به شیعیان لبنان محرمانه کمک پولی و اسلحه بکنیم

بعدازظهر سر سدّ رضاشاه کبیر رفتیم، که یکی از سه سد بزرگی است که باید روی کارون ساخته شود. این جا چه بهشتی است و چه بهشتی خواهد شد. این جا را هم شاهنشاه فرموده بودند به جای این سه سد یک دفعه یک سد به ظرفیت ۹ میلیارد مترمکعب ساخته شود که زودتر به بهره‌برداری آبیاری برسد، آن وقت متخصصین مخالفت کرده بودند که چون حصول برق از طریق سوختن گاز در خوزستان ساده‌تر است دلیلی ندارد که چنین خرجی بکنیم و حالا می‌فهمند که گاز در دنیا چه منفعتی دارد و چه قیمتی پیدا کرده

عرض کردم سازمان امنیت همه کتاب‌های کتابخانه‌های دانشکده‌های دانشگاه را جمع‌آوری کرد، این که صحیح نیست. فرمودند بپرسید چرا چنین کاری کرده‌اند؟ عرض کردم، پرسیدم. می‌گویند کتب ضالّه بود، برای دانشگاه ضالّه یعنی چه؟ هیچ چیز ضالّه نیست. به علاوه، فرمودید بگذارید بچه‌ها همه چیز بخوانند و منطقاً جواب بشنوند و این راه صحیح است. فرمودند، البتّه باید همین طور بشود. ابلاغ کن کتاب‌ها را فوری پس بدهند و دیگر از این غلط‌ها نکنند.

چون مذاکرات قدری جدّی شد و طولانی، صحبت را به مخدرات کشاندم. فرمودند خدا خواسته است که من به کسی دل نمی‌بندم. اما اگر در هفته یکی دو بار انسان تفریح نکند، نمی‌تواند بار گرانی این چنین به دوش بکشد، به خصوص که در خانواده جز قرّولند خبر دیگری نیست. عرض کردم کاملاً حق به شاهنشاه می‌دهم، متأسفانه خانم‌های ما متوجّه این امور نیستند. امروز شاهنشاه را قدری عصبانی یافتم.

صحبت نیروگاههای اتمی که باید در ایران نصب شود بود و شاهنشاه ایران امیدوارند به حدود ده هزار مگاوات برسد. ماشاءاللّه به این وسعت نظر وزیر نیرو ایرج وحیدی نیز حضور داشت.

علیاحضرت شهبانو صحبت شد. فرمودند با این همه پیشرفت‌ها مردم قدر نمی‌دانند. چون بعضی مسائل مابه‌الاحتیاج مردم مثل گوشت، نان، برق، قند و شکر و وضع ادارات و غیره و غیره مرتب نیست. من چون عقیده به این امر دارم، تصدیق کردم. شاهنشاه خوششان نیامد. هر چه رشته بودم پنبه شد. ولی چه کنم؟ خلاف عقیده باطنی خودم نمی‌توانم حرف بزنم.

پس از چند ماهی که وزیر دربار بودم، با خود اندیشیدم که من شب و روز همدم شاهنشاه، بزرگترین و مقتدرترین شاهنشاهان ایران هستم. می‌توانم با یک کلمه خانواده‌ای را آباد کنم یا بر باد بدهم. پس باید بدی و خبائث از ذات من ریشه‌کن بشود، یعنی چنان پاک و صاف باشم که بد هیچ کسی را نخواهم و روی این امر تمرین کرده‌ام. جز برای مصالح شاهنشاه و کشورم، عرضی نمی‌کنم و باید بگویم حتی فکری نمی‌کنم. همه را خوب می‌بینم و خوب می‌دانم و نمی‌خواهم بدخواه احدی باشم، شکر خدا را توفیق یافته‌ام. اگر برعلیه طرز کار دستگاه‌ها عرضی می‌کنم، برای این است که می‌ترسم خدای نکرده چنین وضعی ما را بر باد دهد و حیف است، خیلی هم حیف است. این هم وظیفه و ندای وجدان است وگرنه چیزی نمی‌گفتم. به هر صورت بد هیچ کس را نمی‌خواهم.

متأسفانه در داخله به واسطه غفلت متصدیان نه گوشت در دسترس مردم هست، نه شکر، نه گوشت مرغ و مردم خیلی ناراضی هستند و این صحیح نیست. آخر چرا این پیش‌بینی‌ها را نمی‌کنند؟ همه چیز هم گران شده. تعجّب است که شاهنشاه تمام گوش کردند ولی همان طور که چشمشان را روی هم گذاشته بودند اصلاً باز نکردند و یک کلمه جواب ندادند. من که شاهنشاه را می‌شناسم، می‌دانم که این به معنی این است که حرف تو را می‌شنوم، ولی نمی‌خواهم جواب بدهم، اما در فکر هستم، خواهی دید چه می‌کنم.

مسائل مهم راجع به جوان‌ها و دانشگاه‌ها بود که چرا باز هم ناراحتی دارند. عرض کردم دلائل مختلف دارد، اولاً یاغی‌گری عمومی جوان‌ها، ثانیا نبودن گفت‌وشنود با آن‌ها، ثالثا ندانم کاری مسؤولین و این که چه جور باید با آن‌ها تا کرد، رابعا بدی عمومی وضع تبلیغات ما که مثل این است برای این می‌باشد که فقط و فقط به وضع ناهنجار تملق‌آمیزی از اعلیحضرت همایونی تعریف می‌کنند که این همه کارهای بزرگ و عمیق را در این کشور می‌پوشاند.

شاهنشاه فرمودند اگر پول موجود داریم قدری برای من طلا بخرید در اروپا. عرض کردم اطاعت می‌شود. فرمودند قیمت آن خیلی خیلی بالا خواهد رفت.

پنجشنبه ۵۳/۱۲/۸ صبح ملاقات‌های منزل جانکاه بود، چون همه از طبقه لاشخور حاکمه طبقه خودم بودند و هر کس به منظور جلب منفعتی آمده بود، واقعاً کسل شدم. روزهایی که موفق می‌شوم به درد مردم برسم، راضی هستم، ولی در این جور روزها کسل و بدبخت بیچاره هستم، چون طمع این طبقه هم حد و حدود نمی‌شناسد. بر فرض یک کاری برای یکی از آن‌ها انجام شد کار دیگری می‌خواهد. آخر هم اگر دستی که به گلویش عسل فرو کرده گاز نگیرد باز جای شکر دارد!

عرض دیگر این بود که در جلسه خانه‌های فرهنگ روستایی معلوم شد که روستاهای ایران فقط ۴% برق و ۱% آب آشامیدنی مطمئن دارند و این به کلی مغایر نظرات شاهنشاه است. ما دو هزار خانه فرهنگ روستایی داریم و فقط در ۱۳۶ خانه برق هست. فرمودند می‌دانم. عرض کردم، پس چرا اقدامی نمی‌فرمایید؟ فرمودند، آخر باید شبکه برق به تمام ایران برسد. عرض کردم، در بعضی جاها هم که رسیده برای انشعاب هر ده، وزارت آب و برق سی‌هزار تومان حق انشعاب مطالبه می‌کند. این کار که مضحک است، آن هم با این همه پول و مقدورات. به علاوه ۳ ریال کیلووات مطالبه می‌کنند.