کتاب ترجمه‌ی حدیث عنوان بصری؛ دستورالعمل امام صادق (ع) به آرزومندان سیر و سلوک الی‌الله

اگر کسی به تو دشنام داد، به او بگو: اگر تو راست می‌گویی، از خداوند می‌خواهم از من درگذرد و مرا ببخشد و اگر دروغ می‌گویی، از خدا می‌خواهم تو را ببخشد.

عرض کردم: از خداوند درخواست کردم تا قلب شما را نسبت به من مهربان کند و از علم شما روزی‌ام فرماید. امید دارم خداوند آنچه را که درباره وجود شریف شما خواسته‌ام،‌ اجابت نماید. حضرت فرمودند: ای اباعبدالله! علم به آموختن نیست. علم نوری است که در قلب کسی که خداوند تبارک و تعالی هدایت او را اراده نموده، قرار می‌گیرد. بنابراین،‌ اگر علم می‌خواهی، ابتدا باید حقیقت عبودیّت (بندگی) را در وجود خودت بطلبی؛ و به واسطه عمل کردن به علم، طالب علم باشی؛ و از خداوند طلب فهم کن تا (علم را) به تو بفهماند.

حضرت فرمودند: ای اباعبدالله! علم به آموختن نیست. علم نوری است که در قلب کسی که خداوند تبارک و تعالی هدایت او را اراده نموده، قرار می‌گیرد. بنابراین،‌ اگر علم می‌خواهی، ابتدا باید حقیقت عبودیّت (بندگی) را در وجود خودت بطلبی؛ و به واسطه عمل کردن به علم، طالب علم باشی؛ و از خداوند طلب فهم کن تا (علم را) به تو بفهماند.

«باید آن را در جیب خود داشته باشید و هفته‌ای یکی دو بار آن را مطالعه کنید»

گفتم: ای اباعبدالله! حقیقت عبودیّت و بندگی کدام است؟ فرمودند: سه چیز است: ۱. اینکه بنده خدا درباره آنچه که خدا به او سپرده است،‌ برای خودش مِلکیّتی نبیند؛ چرا که بندگان مِلکی ندارند (مالک حقیقی خداوند تبارک و تعالی است) و همه اموال را مال خدا می‌بینند و آن را در جایی قرار می‌دهد (مصرف می‌کند) که خداوند امر فرموده است. ۲. بنده خدا برای خودش مصلحت‌اندیشی و تدبیر نمی‌کند (مصلحت و تدبیر واقعی را در دست خداوند می‌داند). ۳. تمام اشتغال او در کاری منحصر می‌شود که خداوند او را به آن امر نموده و یا از آن نهی کرده است. بنابراین،

اگر علم می‌خواهی، ابتدا باید حقیقت عبودیّت (بندگی) را در وجود خودت بطلبی؛ و به واسطه عمل کردن به علم، طالب علم باشی؛ و از خداوند طلب فهم کن تا (علم را) به تو بفهماند.

فرمودند: کنیه‌ات چیست؟ گفتم: اباعبدالله. فرمودند: خداوند کنیه‌ات را ثابت گرداند و تو را موفّق بدارد، ای اباعبدالله! حاجتت چیست؟ با خود گفتم: اگر بهره من از این دیدار و سلامی که بر حضرت کردم،‌ فقط همین دعا باشد، خیری بزرگ و زیاد است.

حضرت فرمودند: ای اباعبدالله! علم به آموختن نیست. علم نوری است که در قلب کسی که خداوند تبارک و تعالی هدایت او را اراده نموده، قرار می‌گیرد. بنابراین،‌ اگر علم می‌خواهی، ابتدا باید حقیقت عبودیّت (بندگی) را در وجود خودت بطلبی؛

علم به آموختن نیست. علم نوری است که در قلب کسی که خداوند تبارک و تعالی هدایت او را اراده نموده، قرار می‌گیرد. بنابراین،‌ اگر علم می‌خواهی، ابتدا باید حقیقت عبودیّت (بندگی) را در وجود خودت بطلبی؛ و به واسطه عمل کردن به علم، طالب علم باشی؛ و از خداوند طلب فهم کن تا (علم را) به تو بفهماند.

علم به آموختن نیست. علم نوری است که در قلب کسی که خداوند تبارک و تعالی هدایت او را اراده نموده، قرار می‌گیرد.

مبادا چیزی را بخوری که به آن اشتها نداری؛ چون موجب حماقت و نادانی می‌شود

تا وقتی گرسنه نشدی، چیزی نخور

«سرای آخرت را برای کسانی که در زمین قصد بلند پروازی ندارند و دنبال فساد نمی‌گردند، قرار دادیم و سرانجام نیک، برای مردم باتقوا است»

بنابراین، اگر بنده خدا در آنچه که پروردگار به او سپرده است، مِلکیّتی برای خودش نبیند؛ در این صورت، انفاق کردن برایش در آنچه خداوند تعالی به آن امر کرده است،‌ آسان می‌شود. وقتی بنده خدا تدبیر امور خود را به مُدبّرش بسپارد؛ تحمّل مصیبت‌های دنیا برایش آسان می‌شود. زمانی که به آنچه خداوند به وی امر و نهی کرده است، مشغول باشد؛ پس فرصتی برای خودنمایی و فخرفروشی به مردم پیدا نمی‌کند. بنابراین، وقتی خداوند، بنده خود را به این سه چیز گرامی بدارد، دنیا و ابلیس و مردم در نظرش کوچک خواهند شد و دنیا را برای زیاده‌خواهی، فخر و مباهات به مردم نمی‌خواهد و نیز برای عزّت و جاه‌طلبی، آنچه را که نزد مردم است، طلب نمی‌کند و عمرش را به بیهودگی نمی‌گذراند. این اوّلین پلّه از نردبان تقوی است. خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: «سرای آخرت را برای کسانی که در زمین قصد بلند پروازی ندارند و دنبال فساد نمی‌گردند، قرار دادیم و سرانجام نیک، برای مردم باتقوا است».

حقیقت عبودیّت و بندگی کدام است؟ فرمودند: سه چیز است: ۱. اینکه بنده خدا درباره آنچه که خدا به او سپرده است،‌ برای خودش مِلکیّتی نبیند؛ چرا که بندگان مِلکی ندارند (مالک حقیقی خداوند تبارک و تعالی است) و همه اموال را مال خدا می‌بینند و آن را در جایی قرار می‌دهد (مصرف می‌کند) که خداوند امر فرموده است. ۲. بنده خدا برای خودش مصلحت‌اندیشی و تدبیر نمی‌کند (مصلحت و تدبیر واقعی را در دست خداوند می‌داند). ۳. تمام اشتغال او در کاری منحصر می‌شود که خداوند او را به آن امر نموده و یا از آن نهی کرده است.

فَقَالَ: یَا أَبَا عَبْدِاللهِ! لَیْسَ الْعِلْمُ بِالتَّعَلُّمِ؛ إنَّمَا هُوَ نُورٌ یَقَعُ فِی قَلْبِ مَنْ یُرِیدُ اللهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَنْ یَهْدِیَهُ. فَإِنْ أَرَدْتَ الْعِلْمَ فَاطْلُبْ أَوَّلاً فِی نَفْسِکَ حَقِیقَةَ العُبُودِیَّةِ، وَ اطْلُبِ العِلْمَ بِاسْتِعْمَالِهِ، وَ اسْتَفْهِمِ اللهَ یُفْهِمْکَ.

حضرت فرمودند: ای اباعبدالله! علم به آموختن نیست. علم نوری است که در قلب کسی که خداوند تبارک و تعالی هدایت او را اراده نموده، قرار می‌گیرد. بنابراین،‌ اگر علم می‌خواهی، ابتدا باید حقیقت عبودیّت (بندگی) را در وجود خودت بطلبی؛ و به واسطه عمل کردن به علم، طالب علم باشی؛ و از خداوند طلب فهم کن تا (علم را) به تو بفهماند.

خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: «سرای آخرت را برای کسانی که در زمین قصد بلند پروازی ندارند و دنبال فساد نمی‌گردند، قرار دادیم و سرانجام نیک، برای مردم باتقوا است»

مبادا چیزی را بخوری که به آن اشتها نداری؛ چون موجب حماقت و نادانی می‌شود.

حضرت فرمودند: ای اباعبدالله! علم به آموختن نیست. علم نوری است که در قلب کسی که خداوند تبارک و تعالی هدایت او را اراده نموده، قرار می‌گیرد. بنابراین،‌ اگر علم می‌خواهی، ابتدا باید حقیقت عبودیّت (بندگی) را در وجود خودت بطلبی؛ و به واسطه عمل کردن به علم، طالب علم باشی؛ و از خداوند طلب فهم کن تا (علم را) به تو بفهماند.

حضرت فرمودند: ای اباعبدالله! علم به آموختن نیست. علم نوری است که در قلب کسی که خداوند تبارک و تعالی هدایت او را اراده نموده، قرار می‌گیرد. بنابراین،‌ اگر علم می‌خواهی، ابتدا باید حقیقت عبودیّت (بندگی) را در وجود خودت بطلبی؛ و به واسطه عمل کردن به علم، طالب علم باشی؛ و از خداوند طلب فهم کن تا (علم را) به تو بفهماند.

اگر کسی به تو دشنام داد، به او بگو: اگر تو راست می‌گویی، از خداوند می‌خواهم از من درگذرد و مرا ببخشد و اگر دروغ می‌گویی، از خدا می‌خواهم تو را ببخشد.

امّا آن چیزهایی که درباره تأدیب نفس است: ۱. مبادا چیزی را بخوری که به آن اشتها نداری؛ چون موجب حماقت و نادانی می‌شود. ۲. تا وقتی گرسنه نشدی، چیزی نخور. ۳. هنگامی که خواستی چیزی بخوری، از حلال بخور و نام خدا را ببر و حدیث رسول خدا (ص) را به یاد آور که فرمود: «آدمی هیچ ظرفی بدتر از شکمش را پر نکرده است. پس اگر ناچار شد غذا بخورد، یک سوم شکمش را برای طعام، یک سوم را برای آب و یک سوم را برای تنفس قرار دهد».

و امّا آن سه چیزی که درباره بردباری و صبر است: ۱. هر گاه کسی به تو گفت: اگر یکی بگویی،‌ ده تا می‌شنوی؛ به او بگو: اگر ده تا بگویی، یکی هم نمی‌شنوی ‌(عفت کلام داشته باش و از نزاع بپرهیز). ۲. اگر کسی به تو دشنام داد، به او بگو: اگر تو راست می‌گویی، از خداوند می‌خواهم از من درگذرد و مرا ببخشد و اگر دروغ می‌گویی، از خدا می‌خواهم تو را ببخشد. ۳. اگر کسی تهدیدت کرد که به تو دشنام دهد، تو به او مژده بده که من خیرخواهت هستم و مراعات تو را می‌نمایم.

و امّا آن سه چیزی که درباره علم و دانش است: ۱. آنچه را که نمی‌دانی، از عالمان بپرس و مبادا برای به زحمت انداختن و امتحان کردنشان سؤال کنی. ۲. و مبادا بر اساس خودرأیی دست به کاری بزنی که علم نداری و در تمامی امور تا آنجا که ممکن است مسیر احتیاط را رها نکن. ۳. همان گونه که از شیر درنده فرار می‌کنی، از فتوا دادن (فتوای بدون علم) بپرهیز و گردن خود را پل عبور مردم نکن.

لَیْسَ الْعِلْمُ بِالتَّعَلُّمِ؛ إنَّمَا هُوَ نُورٌ یَقَعُ فِی قَلْبِ مَنْ یُرِیدُ اللهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَنْ یَهْدِیَهُ.

آن را در جیب خود داشته باشید و هفته‌ای یکی دو بار آن را مطالعه کنید». حتی ایشان شاگردان خود را بدون التزام به مضمون این روایت نمی‌پذیرفتند. متن و ترجمه این روایت شریف را برای بهره‌مندی تمامی مشتاقان سلوک الی الله ذکر می‌کنیم. مرحوم علامه مجلسی (ره) در بحارالانوار می‌فرماید: أَقُولُ: وَجَدْتُ بِخَطِّ شَیخِنَا الْبَهَآئِی قَدَّسَ اللهُ رُوحَهُ مَا هَذَا لَفْظُهُ: قَالَ الشَّیْخُ شَمْسُ الدِّینِ مُحَمَّدُ بْنُ مَکِّیٍّ: نَقَلْتُ مِنْ

علم به آموختن نیست. علم نوری است که در قلب کسی که خداوند تبارک و تعالی هدایت او را اراده نموده، قرار می‌گیرد. بنابراین،‌ اگر علم می‌خواهی، ابتدا باید حقیقت عبودیّت (بندگی) را در وجود خودت بطلبی؛ و به واسطه عمل کردن به علم، طالب علم باشی؛ و از خداوند طلب فهم کن تا (علم را) به تو بفهماند.

وَ اطْلُبِ العِلْمَ بِاسْتِعْمَالِهِ، وَ اسْتَفْهِمِ اللهَ یُفْهِمْکَ.

علم به آموختن نیست. علم نوری است که در قلب کسی که خداوند تبارک و تعالی هدایت او را اراده نموده، قرار می‌گیرد. بنابراین،‌ اگر علم می‌خواهی، ابتدا باید حقیقت عبودیّت (بندگی) را در وجود خودت بطلبی؛ و به واسطه عمل کردن به علم، طالب علم باشی؛ و از خداوند طلب فهم کن تا (علم را) به تو بفهماند.