کتاب سی قرن و سی حادثه: مهم‌ترین وقایع و تحولات سیاسی ایران از دوران مادها تا عصر حاضر

[ایرانیان از ما انتظار دارند که برای جبران هجوم به کشورشان، دستکم آنان را از خودکامگی شاه نجات دهیم. رید بولارد ـ سفیر انگلیس در تهران]

از آنروز ایران به خود روز پیروزی ندید. روس و انگلیس اهمیت ایران را شناختند، ایشان پی سیاست گرفتند، ایرانیان دنبال غفلت رفتند.

فصل سوم: فرمانروایی داریوش کبیر (حوادث سال 1148 ق. هـ. و پس از آن)   [... من او را کشتم. پادشاهی را از او پس گرفتم. به خواست اهورامزدا من شاه شدم. اهورامزدا شاهی را به من تقدیم کرد... از نوشته‌های داریوش در کتیبه‌ی بیستون]   ماجرای به‌قدرت‌رسیدن داریوش به ماجرای جانشینی کوروش و اختلاف میان پسران او و ناکامی‌های کمبوجیه در عبور از بحران پیوند می‌خورد، از آشوبی بزرگ و شورش‌های پس از آن می‌گذرد و سرانجام به بازسازی شاهنشاهی پارس منتهی می‌شود. با گذر از جزئیات مبهم و روایات مخدوش برجای‌مانده از آن سال‌ها به آخرین ماه‌های حیات و پادشاهی کمبوجیه می‌رسیم که گویا با وجدانی دردمند و روحی آشفته به همه‌چیز و همه‌کس بدگمان بود. هرچند با قدرت و بی‌دردسر جانشین پدر شد و با فتح مصر به اعتبار و اشتهاری در خور فرمانروایان بزرگ دست یافت

ایران از مشکلاتی پیچیده و درهم‌تنیده سرچشمه می‌گرفت و همیشه پیامدها و نتایج فاجعه‌باری به دنبال داشت؛ از سستی و بلاهت طبقه‌ی حاکم در سیاست داخلی و خارجی و فساد دولت و دربار و نیز جبن و ضعف اراده‌ی آن‌ها گرفته تا دخالت‌های بیگانه و وابستگی‌های هرچه عمیق‌تر اقتصادی. چاره‌اندیشی‌های ساده‌لوحانه‌ی تصمیم‌گیران در بحران‌ها و ناکارآمدی ابزارهای سیاسی دولت و نیز وحشت از ایجاد هرگونه تنشی ولو به بهای نادیده گرفتن حقوق‌ اساسی ایران، در کنار بی‌اعتمادی جامعه به طبقه‌ی حاکم و تضاد و شکاف میان روحانیت غیردرباری با مردان قدرت از یک طرف و بحران‌های مالی همیشگی دولت و اتکا به شیوه‌های منسوخ تولید در رقابت با غول‌های صنعتی از طرف دیگر، فهرستی کوتاه از آشکارترین مسائل این دوران از تاریخ ایران است.

عجب در این است که مرض را شناخته و طریق علاج هم معلوم و اقدام نمی‌فرمایید... بخشی از نامه‌ی سید محمد طباطبایی به عین‌الدوله]

در ماجرای خشم روس‌ها از استخدام مورگان شوستر و نظارت او بر امور مالی و گمرک ایران، مجلس دوم نیز منحل شد و همسایه‌ی همیشه متجاوز شمالی با توپ بستن حرم امام‌رضا(ع) و قتل تعدادی از آزادی‌خواهان در رشت و تبریز از ایرانی‌ها انتقام گرفت.

تمام پدیده‌های جهان تاب و بازتاب یکدیگرند؛ اگر چیزی نابود می‌شود برای این است که چیز دیگری به شکل دیگری و برای هدف دیگری متولد شود. ـ ارنست همینگوی ـ

[... من او را کشتم. پادشاهی را از او پس گرفتم. به خواست اهورامزدا من شاه شدم. اهورامزدا شاهی را به من تقدیم کرد... از نوشته‌های داریوش در کتیبه‌ی بیستون]

آن‌ها با تیرهای فرونشسته در تن بر خاک می‌غلتیدند و از درد و زجر می‌مردند. اگر برای بیرون کشیدن تیرها تقلا می‌کردند، زخم‌ها بازتر و درد و رنج بیشتر می‌شد... پلوتارک ـ کتاب کراسوس

فصل سوم: فرمانروایی داریوش کبیر (حوادث سال 1148 ق. هـ. و پس از آن)   [... من او را کشتم. پادشاهی را از او پس گرفتم. به خواست اهورامزدا من شاه شدم. اهورامزدا شاهی را به من تقدیم کرد... از نوشته‌های داریوش در کتیبه‌ی بیستون]

  تمام پدیده‌های جهان تاب و بازتاب یکدیگرند؛ اگر چیزی نابود می‌شود برای این است که چیز دیگری به شکل دیگری و برای هدف دیگری متولد شود.

دور دوم جنگ‌های قفقاز آغاز شد. از شاهی که اعتبار و حیثیت خود را مخدوش می‌دید و علمایی که برای مسلمانان قفقاز دلسوزی می‌کردند گرفته تا شماری از مردان دولت و دربار که انگیزه‌ها و دلایل خود را داشتند و انگلیسی‌ها که از پیشروی روس‌ها به سمت جنوب نگران بودند همه واژه‌ی «جنگ» را فریاد می‌زدند و به صدای اقلیتی که که از فرجام نبرد می‌ترسیدند اعتنایی نداشتند.

خود اسماعیل می‌گفت و باور داشت که برگزیده‌ی امام علی(ع) برای فرمانروایی است و نمی‌خواهد و نمی‌تواند از پذیرش این نقش شانه خالی کند. بانگ این تحول بزرگ با اشهد ان علی ولی‌الله و حی علی خیرالعمل در اذان برخاست و نماز روز جمعه با لعن و نفرین و تبری از خلفای سه‌گانه و اموی‌ها و عباسی‌ها به پایان رسید.

هرچند بسیاری از مردان خسته و خواب‌زده‌ی‌ شاهنشاهی هخامنشی در نهایت به او پیوستند، روزهای سقوط و زوال، بدون قهرمان به پایان نرسید. سپهرداد در ساحل رود گرانیک، باتیس در غزه و آریوبرزن در گذرگاه منتهی به پارس با شرافت و دلاوری با او جنگیدند و مرگ و وفاداری به پارس را به جای زندگی در دنیایی با فرمانروایان جدید و تحمل ننگ شکست برگزیدند

  تمام پدیده‌های جهان تاب و بازتاب یکدیگرند؛ اگر چیزی نابود می‌شود برای این است که چیز دیگری به شکل دیگری و برای هدف دیگری متولد شود.

نقره را غارت کنید، طلا را به یغما برید که اندوخته‌های او و کثرت متاع نفیسش را انتهایی نیست. او خالی و ویران و خراب است. دلش گداخته، زانوهایش سست؛ کمرهایش از درد خم شده و رنگ از چهره‌اش پریده است ... وای بر شهر خونریز که سراسر دروغ و جنایت است ... آواز تازیانه‌ها، صدای چرخ‌ها، جهیدن اسب‌ها و جستن ارابه‌ها. سواران هجوم می‌آورند؛ شمشیرها می‌درخشند؛ نیزه‌ها برق می‌زنند و شمار مجروحان و کشته‌ها و اجساد را انتهایی نیست ... تورات ـ کتاب ناحوم ـ باب دوم]

[... مردوک، خدای خدایان به تمام سرزمین‌ها سر کشید و فرمانروایی درستکار را جستجو کرد تا دستش را بگیرد. از کوروش پادشاه انشان نام برد و او را برای فرمانروایی بر همه‌ی جهان فراخواند... بخشی از یک کتیبه‌ی بابلی]

سرانجام ماجرای بدفرجام پسران کوروش با قتل یکی و خودکشی دیگری همزمان با شورشی خطرناک در ماد پایان یافت و یکی از نزدیکان این دو برادر به نام داریوش از شاخه‌ی دیگر خاندان هخامنشی با تأیید و حمایت پارس‌ها به قدرت رسید.

[... سرنوشت بهترین جنگجویان زمانه را یک‌جا جمع کرده بود تا در هماوردی با یکدیگر برای تعیین طرف برنده مبارزه کنند... بخشی از روایت دیودور سیسیلی از جنگ گرانیک]

شروع جنگ همه‌چیز را تغییر داد و بسیاری از خصومت‌ها و جبهه‌بندی‌های داخلی برای مدتی، نه چندان طولانی از بین رفت. مردان شاهنشاهی بدون از یاد بردن نفرت خود از فرهاد چهارم، برای گذر از روزهای جنگ و بحران به حمایت از او برخاستند و به‌این‌ترتیب اشکانیان در شرایطی مناسب در دفاع از قلمرو خود با سپاه مهاجم روم ـ به فرماندهی مارک آنتونی ـ رودررو شدند.

وای بر شهر خونریز که سراسر دروغ و جنایت است ...

میان مردم شایع بود که شماری از مالکان و ثروتمندان و وابستگان به طبقه‌ی حاکم در گرانی‌ها و شرایط مصیبت‌بار کشور دست دارند و بی‌اعتنایی دولت به رنج‌های مردم هم این بی‌اعتمادی را بیشتر و شکاف طبقاتی را بزرگ‌تر می‌کرد. حبس و مجازات فقط برای فرودستان و اعضای عادی جامعه بود و جرم و جنایت و فساد ریشه‌دار مردان قدرت و ثروت با تبانی و رشوه به مأموران حکومت نادیده گرفته می‌شد.

فصل هفتم: پیروزی اردشیر ساسانی بر آخرین شاه اشکانی (بهار سال 398 ق. هـ.)   [پس از آن اردشیر خطه‌ها درنوشت. بسی کارزار کرد و کشتار با سران ایرانشهر. همواره تا خطه‌یی به راه باز‌ می‌آورد بوم و بامی دیگر سر بر می‌کشید به نافرمانی. اندیشناک بود بر این اختر و بخت که بهره‌ام مگر از کردگار نیست ایرانشهر به یک‌خدایی بازآرم... از کارنامه‌ی اردشیر بابکان]