بریده‌هایی از کتاب ایران از آغاز تا اسلام

ملتی که توانست تمدن‌های عظیم دشت پهناور دو شط را بپذیرد و از آن خویش سازد، ملتی که پس از فتح مقدونیه تحت نفوذ نیرومند غربی قرار گرفت و تا حد زیاد در تمدن خارجی غوطه‌ور شد و مع‌هذا ایرانی باقی ماند، ملتی که در برابر همه مهاجمات بعدی: حملات عرب، ترک و مغول نه‌تنها توانست نیروی ادامه زندگی خویش را حفظ کند، بلکه همچنین توانست این عناصر خارجی را ایرانی سازد، این ملت در طی تاریخ متمادی خویش، نیروی حیاتی خارق‌العاده‌ای از خود نشان داده است.

اقوام قدیم که به اوج رسیدند بسیارند، اما از غالب آنان، بجز خاطره‌ای ـ آن هم گاهی مبهم ـ که بیل و کلنگ باستان‌شناسان می‌کوشد آن را احیا کند، چه باقی مانده است؟ تنها ایران، بی‌اعتنا به قرن‌ها و هزاره‌ها، مانند صخره‌ای صما برپاست. امیدوارم که خواندن صفحات تاریخ گذشته این کشور در جوانان حس میهن‌پرستی را برانگیزد، اما نه میهن‌پرستی تعصب‌آمیز، بلکه میهن‌پرستی توأم با سعه صدر، بلندی همت و اغماض، چنان‌که آن را در نوشته‌هایی که از داریوش بزرگ به‌جای مانده، می‌توان دریافت. همچنین آرزومندم آنان آثار و ابنیه تاریخی را ـ که شواهد گذشته هستند ـ دوست بدارند و از این میراث خویش دفاع کنند.

یافتن نیکو است، جستن نیکوتر است.

این ملت در طی تاریخ متمادی خویش، نیروی حیاتی خارق‌العاده‌ای از خود نشان داده است. بیداری این ملت در زمان حاضر ـ که تاریخ آن از ربع قرن تجاوز نمی‌کند و به‌صورت تجدد ملی شدیدی جلوه‌گر شده ـ به نظر می‌رسد مقام قدیم وی را در خانواده اقوام آسیای غربی بدو بازگرداند.

امید است جوانان درباره گذشته میهن خود بیندیشند، و قلب آنان از غرور خدمات نیاکان خود ببالد، ولی در عین حال بخواهند که ایران در میان اقوام جهان همان وظیفه‌ای را که پیشتر ایفا می‌کرده است، انجام دهد.

ایران، چنان‌که دیده‌ایم، شاهراهی بود برای نهضت ملل و انتقال افکار. از عهد ماقبل تاریخی به‌بعد، و در مدتی بیش از هزار سال، این وضع مهم را به‌منزله واسطه و میانجی میان شرق و غرب حفظ کرد. در عوض آنچه دریافت می‌داشت، هرگز از تأدیه بازنایستاد؛ این عمل عبارت بود از دریافت داشتن، توسعه بخشیدن و سپس انتقال دادن

در همه ازمنه، در نجد ایران مسأله آب امری حیاتی به‌شمار می‌رفته است. از زمان‌های ماقبل تاریخ، این مملکت با وسایل مصنوعی آبیاری می‌شد، و در عهد هخامنشی شبکه وسیعی از راهروهای زیرزمینی (قنات یا کاریز) موجود بود. حتی امروزه از بعض مناطق آبی را که در پای کوه‌ها به عمق چندین ده متر فرورفته، به مراکزی که ممکن است ۳۰ تا ۴۰ کیلومتر فاصله داشته باشد، نقل می‌کنند.

بی‌فایده نیست تذکر داده شود که در میان بعضی ازاین ملل زن فرمانده سپاه بود، از جمله در میان طایفه گوتی که کوه‌نشینان ساکن دره کردستان بودند.

در حقیقت تجارت از قبل به‌وجود آمده بود، صدف‌ها و جانوران صدفی که ساکنین سیلک در این عهد (عهد اول) به‌عنوان زینت به‌کار می‌بردند در معرض آزمایش متخصصان واقع گردیده و معلوم شده که متعلق به انواعی است که فقط در خلیج فارس ـ که در حدود هزار کیلومتر با سیلک فاصله دارد ـ به‌دست آمده است. بدیهی است که این مبادلات مستقیمآ انجام نمی‌شد، بلکه تجارت محتملا به‌وسیله دستفروشان دوره‌گرد صورت می‌گرفت.

ایرانیان، کوروش را «پدر» و یونانیان ـ که وی ممالک ایشان را تسخیر کرده بود ـ او را «سرور» و «قانونگزار» می‌نامیدند، و یهودیان این پادشاه را به‌منزله «ممسوح پرودگار» محسوب می‌داشتند. با آن‌که روح جنگجوی او هرگز ـ و حتی پس از سال‌ها جنگ و پیروزی، سست نشد، همواره نسبت به دشمن مغلوب بلندنظر بود، و بدو دست دوستی دراز می‌کرد.

نسیمی جدید بر سراسر جهان وزیدن گرفت، شهرها را از قربانی‌ها و قتل‌های به‌ناحق نجات بخشید، حریق شهرهای غارت شده را خاموش نمود، اقوام را از اسارت و بردگی آزاد کرد. کوروش بیش از هر فرد دیگر متوجه بود که «جهان باستان، شهرهای متمدن و قبایل وحشی، از قوای داخلی که می‌کوشد همه را در یک جامعه انسانی مستهلک سازد، به زحمت اطاعت می‌کنند.» ما هرگز نمی‌بینیم که کوروش، مانند رومیان، ملت رقیب خود را با خویش متحد کند، و نخست با او مانند ملتی همشأن رفتار نماید و سپس، در زمان ضعف وی، او را تابع و مطیع کند و بدو ظلم وستم روا دارد

این احساس ملیت، که بدان درجه عالی در شاه بزرگ وجود داشت، انحصاری نیست، زیرا شاه، خیر مملکتی را که وی مقدراتش را به یاری و طبق اراده خدای بزرگ خود، اداره می‌کند خواهان است. همه قوم پارس، واجد این دلبستگی به میهن ـ که هرودتوس یاد می‌کند ـ هستند. هرودتوس می‌گوید که هرگز یک پارسی از خدای خود نیکی‌ها را برای شخص خویش تقاضا نمی‌نماید، «بلکه او درخواست سعادت برای تمام ملت پارس و برای شاه می‌کند، و خود را مشمول این دعای عمومی می‌داند.» این امر، اثر اخلاقی تربیت نجیبانه‌ای است که وجدان ملت را در نقشی که به‌عنوان ملت مخدوم به‌عهده گرفته بود، توسعه می‌بخشد.