کتاب پنج گنج نظامی (آسان خوان)

نظامی در سرودن داستان‌های عاشقانه به جايگاهی دست يافت كه پس از او اكثر سرايندگان منظومه‌های عاشقانه تحت تأثير او قرار داشته‌اند. هرمان اِته و ادوارد براون كه از مورخين بنام ادبيات و زبان فارسی هستند، نظامی را استاد داستان رمانتيك خوانده‌اند. نظامی در منظومه‌هايش، متفاوت از ديگر شاعران بزرگ همچون حافظ و عطار و... توصيف‌های زيبا، دقيق و ملموسی از زن و ويژگی‌های زنانه ارائه می‌دهد كه خود، محصولِ پرورشِ شاعر در فرهنگ قومی و اقليمی خاصی بوده كه در آن رشد يافته است. (روم شرقی محل زندگی او و مادر نظامی رئيسه كرد بوده است).

خصوصيت بارزی كه اولين اثر نظامی يعنی مخزن‌الاسرار دارد اين است كه او در شروع كار خود با زبانی سنگين و بكارگيری واژه‌هايی دشوار و گاه مهجور، خواندن كتاب را كمی سخت كرده است كه برای آسان‌خوانی آن نياز بوده كه بسياری از واژه‌ها در متن اثر معنا شوند. اما هرچه جلوتر می‌رويم و با ديگر آثار او آشنا می‌شويم كه ترتيب و تاريخ آن بسيار روشن و طبق تدوين پنج گنج، اصيل و معتبر است، زبان نظامی در خسرو و شيرين، ليلی و مجنون، هفت پيكر و اسكندرنامه، روان و سهل‌تر شده و نياز ما را به معنای كلمات و استفاده از فرهنگ لغات كمتر كرده است.

كيست دَرين دِيْرگهِ ديرْپای كو «لِمَنِ الْمُلك» زند جُز خدای؟ بود و، نبود آنچه بلندست و پَست باشد و، اين نيز نباشد كه هست پرورشْ آموختگانِ اَزَل مُشكلِ اين حَرفْ نكردندْ حَل كَز اَزَلش عِلم چه درياست اين؟ تا اَبَدش مُلكْ چه صَحراست اين؟ كَش مَكَشِ هر چه دَرو زندگيست پيشِ خداوندیِ او بَندگيست